بازگشت به سخن تاریخ|گفتگو|کتاب ها|پایگاهها|دانش نامه ها|پایان نامه ها|مقالات دیگر|مقالات گروه|صفحه اصلی ویژه نامه
مقالات
رحلت پیامبر (ص) یا شهادت آن حضرت
نقش اخلاق و فضائل رسول خدا (ص) در گسترش اسلام
بررسی آراء و افکار ولتر درباره ی شخصیت حضرت محمد (ص)
نگاهی به تاریخ سیاسی و اجتماعی جهان در زمان حضرت محمد (ص)
بازشناسی الگوهای جنگ روانی در نبردهای پیامبر اسلام
تحلیلی بر سیره ارتباطات میان فردی پیامبر اکرم (ص)
اولین پنداره های عالمان مسیحی از ویژگی های فردی پیامبر اسلام (ص)
پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم و شیوه گذر از جامعه جاهلی به جامعه اسلامی
زندگی‌نامه پیامبر اسلام(ص) پیش از رسالت: نقد و بررسی آراء رژی بلاشر
سيره پيامبر رحمت در مواجهه با حرمت‏ شكنان و مرتدان
سيره پيامبر اكرم(ص) در بيت المال
تحليل و بررسي روايات سهو النبي(ص)
بازخوانی ‌امی بودن پیامبر اسلام (ص)
روح‌ ساده‌زیستی‌ در زندگی پیامبر (ص)
اصول برجسته در سیره اجتماعی پیامبر اعظم (ص)
پيامبر اسلام(ص) و شيوه گذر از جامعه جاهلى به جامعه اسلامى
واقدی بزرگترین متخصص در تاریخ غزوات رسول خدا(ص)
رساله قدمیه
سيره نبوی در كتاب بحارالانوار
ولادت رسول خدا (ص) در دوازدهم یا هفدهم ربیع الاول؟
نقش سیره و اندیشه پیامبر اعظم (ص) در شکل گیری تمدن و شهرنشینی بزرگ اسلامی توضیحات
مدیریت پیامبر(ص) در غزوه احزاب
تأملی بر چند شبهه پیرامون پیامبر اعظم (ص)
پيمان مؤاخات‏
پیامبر اسلام و چالش منافقان
بررسي ريشه هاي تاريخي اهانت غربيان به پيامبر (ص)
بررسی دیپلماسی عصر نبوی
بررسي روش حكومتى پيامبر اعظم(ص)
ايران و ميراث پيامبر(ص)
اخلاق سياسی در رفتار پيامبر(ص)
اثبات ساختگی بودن جریان پیامبر اعظم اسلام (ص) به شام و بشارت بحیرای راهب
إرهاصات در زندگي پيامبر اکرم (ص) از منظر تاريخ
مدارا با مخالف و مبارزه با معاند در سيره نبوى
سیره اخلاقی پیامبر (ص) با همسران
جنبه‏ هايي از مديريت بحران پيامبر اكرم (ص)
تحليلي بر سيره ارتباطات ميان فردي پيامبراكرم(ص)


  چاپ        ارسال به دوست

مقالات دیگر

مدیریت پیامبر(ص) در غزوه احزاب

حفر یک خندق بزرگ، مستلزم حجم عظيمى از خاكبردارى است, در حالى كه تمام نيرويى كه در اختيار پيامبر(ص)بود به سه هزار نفر نمى رسيد. حال اين سوال مطرح است كه چه مديريتى اعمال شد كه توانست با وجود همه محدوديت ها اين اقدام كم نظير را انجام دهد و به نتيجه مطلوب برساند؟

 

مديريت پيامبر اكرم(ص) در جريان اين غزوه ابعاد مختلفى دارد. در مقاله حاضر كوشش شده است, در حد امكان يكى از اقدامات مديريتى پيامبراكرم(ص) در جريان يكى از تدابير آن حضرت يعنى ((حفرخندق)) مورد بحث و بررسى قرار گيرد. البته مقاله حاضر به مديريتى كه رسول الله(ص) در جريان حفر خندق اعمال فرمودند محدود نمى شود, بلكه موضوع اداره و بهره گيرى كامل از اين اقدام دفاعى هم مورد بحث قرار مى گيرد.
   
   
    زندگى رسول گرامى اسلام(ص) و ائمه اطهار(ع) سرشار از نكاتى است كه اگر با نگاهى نو به آن توجه شود, بسيارى از خط مشى ها و سياست هاى اصولى در حوزه هاى مختلف علمى, معرفتى, اجتماعى, سياسى, دفاعى و... شناسايى خواهد شد. بررسى دقيق و همه جانبه ابعاد مختلف زندگى اين بزرگان, مخصوصا با شيوه هاى جديد و بابهره گيرى از آخرين دستاوردهاى علمى, از ضرورت هاى جوامع اسلامى است.
    يكى از حساس ترين و سرنوشت سازترين حوادث صدر اسلام, غزوه احزاب است. مورخان, اين غزوه را بيشتر از آن جهت با اهميت مى دانند كه آخرين صحنه تهاجم دشمن به نيروهاى اسلام و نقطه اوج اقدامات دفاعى مسلمين بود. اما آن چه كمتر در منابع تاريخى مورد توجه قرار گرفته, مديريت اين حادثه سرنوشت ساز و مهم است.
    مديريت پيامبر اكرم(ص) در جريان اين غزوه ابعاد مختلفى دارد. در مقاله حاضر كوشش شده است, در حد امكان يكى از اقدامات مديريتى پيامبراكرم(ص) در جريان يكى از تدابير آن حضرت يعنى ((حفرخندق)) مورد بحث و بررسى قرار گيرد. البته مقاله حاضر به مديريتى كه رسول الله(ص) در جريان حفر خندق اعمال فرمودند محدود نمى شود, بلكه موضوع اداره و بهره گيرى كامل از اين اقدام دفاعى هم مورد بحث قرار مى گيرد.
   
    طرح مسئله
   
    مسلمين پس از اطلاع از آغاز تهاجم قريش, حداكثر هشت روز فرصت داشتند تا نسبت به انجام هرگونه اقدام تدافعى تصميم گيرى كنند.
    تصميم پيامبر(ص) به حفر خندق يكى از بهترين نمونه هاى تصميم گيرى شجاعانه است. خندقى به طول حداقل پنج كيلومتر با عرض تقريبى هفت تا ده متر و عمق حداقل سه متر, مستلزم حجم عظيمى از خاكبردارى است, در حالى كه تمام نيرويى كه در اختيار پيامبر(ص)بود به سه هزار نفر نمى رسيد. حال اين سوال مطرح است كه چه مديريتى اعمال شد كه توانست با وجود همه محدوديت ها اين اقدام كم نظير را انجام دهد و به نتيجه مطلوب برساند؟
    تصوير اجمالى حادثه
    غزوه احزاب بنابر قول مشهور در شوال سال پنجم هجرى(2) و در ناحيه شمال و غرب مدينه النبى واقع شد. قرآن مجيد در چهار سوره و در قريب 22 آيه به مسائل مختلف اين جنگ اشاره كرده است.(3)
    سپاه مشركين از سه لشكر به ترتيب زير تشكيل شده بود:
    1ـ لشكر قريش و هم پيمانانش به رهبرى ابوسفيان بن حرب, كه فرماندهانى چون خالدبن وليد, عكرمه بن ابوجهل, عمروعاص, صفوان بن اميه و عمروبن عبدود در آن شركت داشتند. مجموعه نيروهاى تحت فرماندهى ابوسفيان ـ با احتساب بنى سليم ـ 4700 نفر بودند كه بيش از 300 اسب و 1500 شتر به همراه داشتند.(4) اين نيروها پس از نزديك شدن به مدينه در محلى موسوم به ((رومه)) مستقر شدند.
    2ـ لشكر غطفان و هم پيمانان آن ها از قبايل نجد, به فرماندهى ((عيينه بن حصن فزارى)) و مسعود بن رخيله و حارث بن عوف جمعا به استعداد 1800 نفر, كه در نزديكى ((إحد)) اردو زدند و تعداد 300 اسب همراه اين لشكر بود.(5)
    3ـ بنى اسد به فرماندهى طليحه بن خويلد اسدى, هم چنين يهوديان بنى نضير كه قريش را همراهى مى كردند و نقش آن ها بيشتر تقويت فكرى و روحى اين حركت نظامى بود. يهوديان بنى قريظه هم با شكستن پيمان, متحد احزاب محسوب مى شدند. اكثر مورخان تعداد نفرات احزاب را مجموعا ده هزار نفر گفته اند.(6) اما اين عدد به نظر اندكى اغراقآميز مى رسد. احتمالا مجموع سپاه قريش و متحدانش از حدود 8000 نفر متجاوز نبوده است.
    امتياز عمده سپاه احزاب كه تا آن زمان در منطقه حجاز كم نظير بود, برخوردارى از سواره نظامى با حداقل 600 اسب بود كه برترى كامل آنان بر نيروهاى اسلام را تضمين مى كرد. به احتمال قريب به يقين, نگرانى عمده مسلمين از همين بخش سپاه احزاب بوده است. طبعا اولين اقدام موثر سپاه اسلام هم بايد به نحوى طراحى مى شد كه بتواند سواره نظام دشمن را زمين گير و بى اثر كند.
   
    موقعيت مسلمانان
   
    بنا به روايت ابن اسحاق, تعداد نفرات سپاه اسلام در جريان غزوه خندق 3000 نفر بوده است.(7) به نظر مى رسد كه اين قول اندكى خوش بينانه و همراه با اغراق باشد. احتمالا اين رقم با احتساب نوجوانان و جوانان و هم چنين همراهى كراهتآميز برخى از منافقين است. لازم به ذكر است كه تعداد اسب هاى مسلمين در غزوه خندق سى و چند اسب بوده است.(8)
    بنا به گفته واقدى چهار روز پس از حركت قريش از مكه, سواران خزاعه خبر حركت احزاب را به پيامبراكرم(ص) رساندند.(9) فاصله ميان مكه و مدينه براى سپاهى كه با ساز و برگ جنگى حركت مى كرد, ده تا دوازده روز راه بوده است. بنابراين پيامبر اكرم(ص) و مسلمين تنها شش تا هشت روز براى اتخاذ هرگونه تدبير و تصميمى فرصت داشته اند.
   
    وضعيت عمومى مدينه و روحيه مسلمين
   
    در هر اقدام اجتماعى, سياسى و نظامى, علاوه بر رهبرى, بايد به دو ركن ديگر توجه شود:
    1ـ وضعيت و شرايط عمومى جامعه: شرايط ساختارى هر جامعه و نحوه ارتباط و مناسبات افراد و كانون هاى مختلف اجتماعى متناسب با شرايط هر جامعه, در روند تحولات اجتماعى نقش تعيين كننده اى دارد. گسستگى يا همبستگى اجتماعى, كه در جامعه آن روز مدينه به كيفيت تعامل قدرت هاى قبيله اى حاضر در شهر بستگى داشت, از جمله عوامل موثر در همبستگى يا گسستگى نيروهاى درونى شهر به حساب مىآمد. تدابيرى كه از قبل انديشيده شده بود, شرايط مطلوب اين همبستگى را فراهم كرده بود. انعقاد پيمان نامه عمومى مدينه, عقد اخوت, و بناى مسجد جهت ايجاد انسجام در فعاليت هاى مختلف جامعه از جمله اقداماتى بود كه پيامبراكرم(ص) جهت تحقق شرايط وحدت اجتماعى انديشيده بودند.
    2ـ وضعيت نيروى انسانى: نيروى انسانى ركن اصلى در هر اقدام مديريتى است. عواملى چون كميت و آمار نيروهاى در اختيار, شرايط روحى نيروها, ارتباط درونى نيروها, نحوه و چگونگى تنظيم رابطه مديران ستادى و نيروهاى در صف, عواملى هستند كه مى توانند در زمينه سازى موفقيت يا عدم موفقيت يك اقدام اجتماعى يا نظامى تإثير گذار باشد. در صورت تحقق شرايط مطلوب نسبت به دو عامل فوق, نفش رهبرى و مديريت به عنوان عامل هماهنگى و بهره بردارى از شرايط اجتماعى مناسب و نيروى انسانى آماده, موضوعيت خواهديافت.
    پس از انتشار خبر حركت احزاب در مدينه, جو عمومى شهر دستخوش تلاطم گرديد. بهترين تصوير از شرايط عمومى مدينه, و دسته بندى گروه هاى حاضر در شهر را قرآن مجيد طى 17 آيه در سوره احزاب ارائه كرده است. دراين آيات با دقت شگفت انگيز و روانكاوانه اى از روحيات و مواضع گروه هاى مختلف, در جريان غزوه احزاب, پرده برداشته است. از نظر قرآن اين گروه ها به سه دسته كلى تقسيم مى شوند:
    الف ـ مومنين: مطابق آيات قرآن, كسانى كه در اين گروه جاى مى گيرند بسيار معدودند. اينان ياران خالص و فداكار پيامبر اكرم(ص) بوده اند كه در هر شرايطى هيچ گونه ترديدى در اعتمادشان به خدا و رسول ايجاد نمى شد. اين آيه از سوره احزاب در حق اين گروه نازل شده است:
    و لما رءالمومنون الاحزاب قالوا هذا ما وعدنا الله و رسوله و مازادهم الا ايمانا و تسليما;(10)
    و چون مومنان دسته هاى دشمن را ديدند, گفتند: ((اين همان است كه خدا و فرستاده اش به ما وعده دادند و خدا و فرستاده اش راست گفتند)), و جز بر ايمان و فرمانبردارى آنان نيفزود.
    ب ـ منافقين: كسانى كه با اجبار و اكراه اسلام را پذيرفته بودند و در دل كينه رسول خدا(ص) را مى پروراندند, در موقعيت هاى مناسب از ضربه زدن و خدمت به دشمنان اسلام دريغ نمى كردند. قرآن مجيد اين گروه را معرفى و باطن آنان را آشكار كرده است:
    و اذ يقول المنافقون و الذين فى قلوبهم مرض ما وعدنا الله و رسوله الا غرورا و اذ قالت طائفه منهم يا إهل يثرب لا مقام لكم فارجعوا...;(11)
    و هنگامى كه منافقان و كسانى كه در دل هايشان بيمارى است مى گفتند: ((خدا و فرستاده اش جز فريب به ما وعده اى ندادند)). و چون گروهى از آنان گفتند: ((اى مردم مدينه, ديگر شما را جاى درنگ نيست, برگرديد)).
    ج ـ معوقين و مرددين: اينان مسلمانانى بودند كه به خاطر ضعف شخصيت يا ضعف ايمان, معمولا در شرايط حساس و در جريان حوادث, گرفتار ترديد و ترس مى شدند و علاوه بر آن, اين روحيه را به ديگران هم منتقل مى كردند.
    قرآن كريم در مواضع مختلف ضمن بررسى نهضت انبيا به اين گروه اجتماعى اشاره كرده, و حتى گاهى در كنار منافقين و تحت عنوان ((الذين فى قلوبهم مرض)) از آن ها ياد كرده است. در سوره احزاب هم خداوند ويژگى هاى روانى و شخصيتى اين گروه را آشكار كرده است:
    قد يعلم الله المعوقين منكم و القائلين لاخوانهم هلم الينا و لا تإتون الباس الا قليلا;(12)
    خداوند كارشكنان[ و مانع شوندگان] شما و آن كسانى را كه به برادرانشان مى گفتند: ((نزد ما بياييد)) و جز اندكى روى به جنگ نمىآورند[ خوب] مى شناسد.
    معمولا اين گروه در سختى و شرايط بحرانى, با منافقين احساس همراهى و همگامى بيشتر مى كنند. گاهى با عذر و بهانه هاى به ظاهر موجه, موضع مإموريت و مسئوليت خود را ترك كرده و چون باطنا منافق نيستند, يا به جهت آينده نگرى و توجيه خود و ديگران, سعى مى كنند خودشان را با رهبرى هماهنگ نشان دهند. قرآن مجيد اين حالات و روحيات را افشا مى فرمايد:
    ... و يستاذن فريق منهم النبى يقولون ان بيوتنا عوره وما هى بعوره ان يريدون الا فرارا;(13)
    و گروهى از آنان از پيامبر اجازه مى خواستند و مى گفتند: ((خانه هاى ما بى حفاظ است)) و[لى خانه هايشان] بى حفاظ نبود,[ آنان] جز گريز[ از جهاد] چيزى نمى خواستند.
    اين گروه همواره در معرض بازگشت به كفر قرار دارند, زيرا قدرت براى آنان اصالت دارد. به همين دليل بسيار غير قابل اعتمادند:
    و لو دخلت عليهم من إقطارها ثم سئلوا الفتنه لاتوها و ماتلبثوا بها الا يسيرا;(14)
    و اگر از اطراف[ مدينه] مورد هجوم واقع مى شدند و آنگاه آنان را به ارتداد مى خواندند, قطعا آن را مى پذيرفتند و جز اندكى در اين[ كار] درنگ نمى كردند.
    در عين حال اين گروه اجتماعى گروهى پر مدعا, متوقع و طلبكارند. به تعبير قرآن, هرچند در شرايط خطر چشمانشان از ترس, حالت چشمان مشرف به مرگ را دارد, اما وقتى شرايط عادى شود زبان دراز, گستاخ, مدعى و طلبكار مى شوند:
    اشحه عليكم فاذا جإ الخوف رإيتهم ينظرون اليك تدور إعينهم كالذى يغشى عليه من الموت فاذا ذهب الخوف سلقوكم بالسنه حداد اشحه على الخير...;(15)
    بر شما بخيلانند, و چون خطر فرارسد آنان را مى بينى كه مانند كسى كه مرگ او را فرو گرفته, چشمانشان در حدقه مى چرخد[ و] به سوى تو مى نگرنند; و چون ترس برطرف شود شما را با زبان هايى تند نيش مى زنند; بر مال حريصند.
    در مجموع مى توان گفت كه با توجه به شرايطى كه اشاره شد و نيز وضعيت كمى و كيفى نيروهاى اسلام, رهبرى پيامبر اكرم(ص) در جنگ احزاب يكى از دشوارترين مديريت ها در شرايط نامناسب بوده است.
    جهت شناسايى روش مديريت پيامبر(ص) ضرورى است ابعاد برنامه ريزى, تعيين استراتژى, سازماندهى, مديريت نيروى انسانى, كسب اطلاع و خبر رسانى و نظارت و كنترل, در مديريت و رهبرى رسول خدا(ص) مورد دقت و بررسى قرار گيرد.
   
    1) برنامه ريزى و تعيين استراتژى
   
    با بررسى جزئيات غزوه خندق به راحتى مى توان به اين واقعيت رسيد كه پس از وصول خبر حركت احزاب, پيامبراكرم(ص) سياستى دفاعى را اتخاذ كردند. جهت تحقق اين هدف, بهترين تدبير ماندن در شهر و بهره بردارى از كليه امكانات و توانايى هاى درون شهرى بود. ماندن در شهر مى توانست سپاه اسلام را به لحاظ پشتيبانى و تداركات در يك جنگ دفاعى طولانى يارى دهد. با توجه به برترى كمى سپاه دشمن و برخوردارى آنان از بيش از 600 اسب كه به آن ها تحرك فوق العاده اى مى بخشيد, مهم ترين اقدام, جلوگيرى از تهاجم اوليه دشمن و بى اثر كردن نقش سواره نظام بود.
    موفقيت سپاهى چون سپاه احزاب, به تهاجم اوليه بستگى داشت. بنابراين, جلوگيرى از كسب موفقيت در تهاجم اوليه سپاه مشركين مى توانست يكى از اهداف اوليه پيامبر اكرم(ص) باشد.
    پيامبر اكرم(ص) ضمن اتخاذ سياست تدافعى, به حفر خندق فرمان دادند كه مى توانست هدف يادشده را تإمين كند. از آن جا كه همه تصميمات را در نهايت پيامبراكرم(ص) مى گرفتند, سرعت عمل آن حضرت در پذيرش و پياده كردن اين پيشنهاد قابل توجه است.
   
    اهميت و عظمت اين تصميم
   
    از مجموع اطلاعاتى كه مورخان به دست مى دهند, چنين برمىآيد كه خندق داراى ابعاد زير بوده است:
    طول آن حداقل پنج و حداكثر شش كيلومتر بوده است. خندق در شمال شرق مدينه از ناحيه برج هاى شيخان شروع شده و تا غرب مدينه يعنى تا كوه بنى عبيد و از آن جا به طرف جنوب تا محلى كه اكنون مسجد فتح قرار دارد, كشيده مى شده است(16) و از اين نقطه هم تا مصلى امتداد داشته است.
    هر چند مسير دقيق خندق مشخص نيست و اين احتمال وجود دارد كه در مسير, وجود موانع طبيعى و مصنوعى مى توانست مسلمين را از حفر خندق بى نياز كند, اما در مجموع با توجه به فاصله مناطق يادشده و هم چنين با توجه به تقسيم كارى كه انجام گرفت, مسلما طول خندق از پنج كيلومتر كمتر نبوده است.
    اگر قول مشهور مورخان را كه مى گويند تعداد حفر كنندگان خندق 3000 نفر بوده است بپذيريم ـ چون هر ده نفر مإمور حفر چهل ذراع(بيست متر) از خندق بوده اند ـ بنابراين, طول خندق بايد در حدود شش كيلومتر برآورد شود.
    مورخين مسير خندق را چنين تشريح كرده اند: مبدإ آن راتج و قلعه شيخان بود, و از آن جا تا تپه ذباب در شمال مدينه كشيده شده و سپس به طرف غرب تا كوه بنى عبيد و از آن جا تا محلى كه هم اكنون مسجد فتح قرار دارد كشيده مى شده است. در مغرب هم جهت احتياط, به رغم وجود موانع طبيعى, چون نخلستان ها و حرات, خندق تا مصلى امتداد پيدا كرده است.
    عرض و عمق خندق نبايد كمتر از ده متر باشد, چرا كه به هر حال بايد طورى طراحى مى شد كه يك چابك سوار با اسب نتواند از آن عبور كند. اما در مورد عمق خندق, همين قدر كه پياده نظام دشمن نتواند از يك طرف وارد, و از طرف ديگر خندق خارج شود, مى توانست پاسخ گوى هدف پيامبر اكرم(ص) باشد. بنابراين احتمالا عمق خندق در حدود سه يا چهار متر بوده است. دكتر آيتى معتقد است كه طول خندق 5/5 كيلومتر, عرض آن ده متر و عمق آن پنج متر بوده است.(17)
    با توجه به فاصله ميان مكه و مدينه (ده تا دوازده روز راه) و تصريح مورخان به اين كه سواران خزاعه پس از حركت قريش به سرعت و ظرف مدت چهار روز خود را به پيامبر اكرم(ص) رسانيده و موضوع را اطلاع داده اند, مسلما مدت حفر خندق از ده روز كمتر بوده است.
   
    2) سازماندهى
   
    پس از تعيين مسير خندق كه توسط شخص پيامبر(ص), به همراه گروهى از مشاوران ايشان, افرادى چون سلمان فارسى, سعد معاذ و سعدبن عباده انجام شد, نخستين اقدام رسول خدا(ص) ايجاد سازمان لازم براى نيل به هدف نزديك يعنى حفر خندق بود. اين كار به سرعت اما با دقت و ظرافت تمام انجام گرفت. كل نيروهاى موجود, مجموعا نزديك به سيصد گروه عمل كننده, تحت مديريت يكى از بزرگان اصحاب (مهاجر و انصار) هماهنگ شدند. ارتباط پيامبر اكرم(ص) با همه مسلمين از طريق سرپرستان انجام مى شد. هر چند ارتباط آن حضرت با همه مسلمين ارتباطى صميمى و مستقيم بود اما در امور محوله, فقط سرپرستان با رسول خدا ارتباط و تماس داشته اند. اين نكته تلويحا از اشارات منابع تاريخى بر مىآيد. چنان كه در ماجراى مواجه شدن گروه سلمان فارسى با سنگ سختى, افراد گروه از سلمان مى خواهند موضوع را به اطلاع پيامبراكرم(ص) برساند. (18) شايد بتوان نمودار سازماندهى نيروها جهت حفر خندق را به ترتيب زير ترسيم كرد:
   
    3) مديريت نيروى انسانى
   
    چنان كه از نقشه برمىآيد پيامبر اكرم (ص) جهت ايجاد انگيزه و تشديد فعاليت مسلمين قسمتى از مإموريت حفر خندق را به مهاجرين و بخش بزرگ ترى از آن را به انصار سپردند. براى آن كه ميان انصار هم نوعى رقابت به وجود آيد آنان را به سه گروه تقسيم كردند. اين تقسيم بندى برمبناى نزديكى قومى و قبيله اى انجام شد, زيرا هر تقسيم بندى ديگرى ممكن بود با توجه به اختلافات فكرى, فرهنگى و قومى مسلمين كه بسيارى از آن ها تازه به اسلام گرويده بودند, سرمنشإ بروز مشكلات و مسائلى باشد. بروز اختلاف بر سر سلمان كه نه از انصار بود و نه وابسته به مهاجرين, نمونه خوبى براى اثبات اين مدعا است.(19)
   
    نقشه احتمالى خندق
   
    پيامبر اكرم(ص) آگاهانه, از رقابت ميان قبايل جهت تسريع كار استفاده كردند. اين تدبير تا حد گروه هاى عمل كننده هم ادامه يافت. رسول الله(ص) با اعمال تقسيم كارى حساب شده ميان افراد, هر چهل ذراع از مسير خط كشى شده را به ده نفر محول كردند. بدين ترتيب نه فقط قبايل و طوايف با هم رقابت مى كردند, بلكه در درون هر گروه ميان افراد آن گروه هم رقابت ايجاد مى شد. ضمن اين كه حوزه كار هر گروه كاملا مشخص بود و تداخلى در مسئوليت ها هم پيش نمىآمد.
   
    اقدامات انگيزشى پيامبر(ص)
   
    يكى از تدابير پيامبراكرم(ص) جهت پيشبرد هر چه سريع تر حفر خندق, توجه دادن مسلمين به اصول اعتقادى و مخصوصا آخرت بود. با تعليم اين اصل سازنده كه زندگى حقيقى حيات اخروى است و زندگى دنيوى گذرا و بى اعتبار است, شور و نشاط كار در مسلمين زيادتر مى شد. نكته در خور توجه اين كه به خاطر محدوديت زمانى و ضرورت تإثير فورى سخن, رسول خدا(ص) از زبان شعر كه موثرترين زبان آن روز بود, استفاده مى كردند.
    به عنوان نمونه ابن سعد در ((طبقات)) مى گويد پيامبراكرم(ص) در جريان حفر خندق اين بيت را تكرار مى كردند:
    اللهم ان الخير الاخره
    فاغفر للانصار و المهاجره(20)
    و يا به قولى:
    لاعيش الا عيش الاخره
    فاغفر للانصار و المهاجره
    و يا:
    اللهم لو لا إنت ما اهتدينا
    و لاتصدقنا و لاصلينا(21)
    براى آن كه مسلمين هدف اصلى را گم نكنند و بدانند كه زحماتشان در چه جهت و براى چيست, با اين روش بر اصول تإكيد مى كردند. شايد از همين نكته بتوان به اين نتيجه رسيد كه در هر اقدام مديريتى لازم است مدير دائما رهروان خود را با هدف يا اهداف آشنا و آنان را توجيه نمايد. پيامبراكرم(ص) از بهترين روش ممكن جهت انجام اين مهم استفاده كرده اند; از روش آموزش غير مستقيم و با بهره گيرى از زبان شعر كه تإثيرى فورى و ماندگار داشت.
    جهت تقويت روحيه مسلمين و فعال تر كردن آنان, موارد زير از شيوه مديريت پيامبر(ص) قابل استنباط است:
    الف ـ مشاركت مستقيم و جدى و همه جانبه شخص رسول الله(ص) در كار حفر خندق, به طورىكه به گفته بسيارى از مورخان, نيروهاى عادى مجاز بودند شب ها محل كارشان را ترك كنند اما پيامبراكرم(ص) به اتفاق گروهى از اصحاب مومن و مخلص در كنار خندق مى ماندند.(22) نكته قابل توجه اين كه, اين مشاركت به رهبرى و هدايت مسلمين محدود نبود, بلكه آن حضرت خود خاك حمل مى كردند و هر جا مسلمين در حفر خندق گرفتار مشكل مى شدند از آن جناب استمداد مى كردند.
    ب ـ حضور شاد و با نشاط پيامبر اكرم(ص) اين روحيه را به نيروها هم منتقل مى كرد. روحيه با نشاط پيامبر چنان بر اصحاب تإثير گذاشته بود كه آنان حتى بيش از مواقع عادى با يكديگر شوخى و مزاح مى كردند. پيامبر اكرم(ص) هم تا آن جا كه اين شوخى ها برخوردى با ارزش هاى الهى و اسلامى و شخصيت افراد و اداره امور نداشت, آن را منع نمى كردند.(23)
    ج ـ خواندن سرودهاى دسته جمعى يكى ديگر از اقداماتى بود كه ضمن جلوگيرى از پرداختن مسلمين به بحث هاى تضعيف كننده روحيات و ايجاد كننده اضطراب عمومى, موجب شادى و نشاط و تقويت روحيه مسلمانان مى شد. تمامى اين سرودها داراى بار ارزشى و تإثيرات تربيتى بسيار خوبى بود.(24)
    يكى از سرودهايى كه مسلمين مى خواندند, به مرد نيكوكارى مربوط مى شد به نام جعيل كه به گفته واقدى, زشت روى و مبتلا به بيمارى پوستى بود اما در جريان حفر خندق همكارى مى كرد. پيامبر اكرم(ص) نام او را از جعيل به عمرو تغيير دادند و به همين مناسبت مسلمين اين بيت را سروده و دسته جمعى تكرار مى كردند:
    سماه من بعد جعيل عمرا
    و كان للباس يوما ظهرا
    گفته اند پيامبر اكرم(ص) هم با تكرار آخرين كلمات هر مصرع با آنان همراهى مى كرد.(25)
    د ـ يكى ديگر از تدابير پيامبر اكرم(ص) در مديريت نيروى انسانى, استفاده موثر از همه نيروهاى درگير در حفر خندق بود, به طورىكه از سست ايمانان و حتى منافقين هم در حد مطلوب بهره بردارى و استفاده مى شد. برخلاف روش هاى تنبيهى و انضباطى موجود در جوامع مختلف, مخصوصا در شرايط جنگى, در جريان غزوه احزاب, توبيخ و تنبيه مستقيم افراد خاطى و قاصر در انجام وظيفه توسط پيامبر ديده نشده است. پيامبر اكرم(ص) نظامى را طراحى كرده بودند كه در آن فرد خاطى خود به خود سرشكسته و شرمسار مى شد. به نقل واقدى در جريان حفر خفدق اگر از كسى سستى مى ديدند به او مى خنديدند.(26)
    چنين بود كه افراد سست ايمان و منافق هم از ترس ريشخند ديگران, ناگزير از كاركردن بودند. البته چنان كه قرآن به صراحت فرموده است, اين گروه ها به بهانه هاى مختلف از زير كار شانه خالى مى كردند.(27) اما اين شيوه عمل پيامبراكرم(ص) و مومنان باعث شده بود كه آنان گستاخ نشوند, ضمنا براى آنان حقى در همراهى با مومنان ايجاد نشده و در حد امكان از توانايى هاى آن ها هم بهره بردارى مى شد.
   
    4) ارتباطات
   
    ارتباط پيامبر اكرم(ص) در جريان غزوه خندق با نيروهاى اسلام, مستقيم و بى واسطه بود. كسانى كه مسئوليت خبررسانى و ابلاغ فرامين رسول خدا(ص) را به واحدهاى مختلف و گزارش مسائل و مشكلات واحدها را به آن حضرت عهده دار بودند, به طور مستقيم با آن حضرت ديدار مى كردند. مسلمين قريب به 35 اسب در اختيار داشتند كه در جريان حفر خندق و نيز پس از آن در جريان محافظت از خندق جهت هماهنگى وايجاد ارتباط و خبر رسانى سريع, استفاده مى شد. پس از حفر خندق, مسلمين براى خندق درهايى قرار دادند (احتمالا هشت در), هر يك از اين درها نگهبانانى داشت و زبير بن عوام به عنوان فرمانده كل, بر آنان نظارت مى كرد.(28) ارتباط ميان اين دروازه ها كه در نقاط حساس و استراتژيك خندق تعبيه شده بود توسط عبادبن بشر, سرپرست نگهبانان چادر فرماندهى كه پيامبراكرم(ص) در آن مستقر بودند, با سرعت تمام و با استفاده از اسب انجام مى شد.
    هم چنين پس از اتمام كار حفر خندق و استقرار نيروها در دو طرف آن, پيامبر اكرم(ص) كلمات يا عباراتى را تعيين فرموده بودند كه هم به منزله اسم رمز تلقى مى شد و واسطه شناسايى بود و هم جهت خبررسانى سريع مورد استفاده قرار مى گرفت. هم چنين شعارهاى ويژه اى جهت برقرارى ارتباط مسلمين با يكديگر و با چادر فرماندهى كه در دامنه كوه سلع مستقر بود, از سوى حضرت تعيين شده بود. به مجرد برخورد با موقعيت ويژه, افرادى كه مستقيما با آن موقعيت روياروى مى شدند, موظف بودند شعار خاصى ـ مثلا الله اكبر ـ را تكرار و ديگر نيروها را از موقعيت خود آگاه سازند. از طريق همين شبكه ارتباط سريع, مسلمين چند بار از رخنه و نفوذ نيروهاى دشمن آگاه شده, به موقع آن را دفع كردند.(29)
    نكته در خور توجه اين كه, همه اين اسامى رمز و واژگان ارتباطى بار ارزشى داشت. گاهى هم از شعاردادن دسته جمعى براى تدارك جنگ روانى عليه دشمن استفاده مى شد.
   
    5) نظارت و كنترل
   
    چنان كه قبلا هم اشاره شد, نظارت پيامبر اكرم(ص) بر عملكرد افراد در جريان حفر خندق نظارتى غير مستقيم بود. طراحى نظام تقسيم كار دقيق و رقابت ايجاد شده ميان گروه هاى عمل كننده, موجب ايجاد نظام نظارت و كنترل همگانى و عمومى شده بود, به گونه اى كه مى توان گفت همه افراد خندق بركار يكديگر نظارت و كنترل داشتند. در عين حال نوعى حضور و غياب غير مستقيم هم نسبت به شاغلين در حفر خندق اعمال مى شد, بدين ترتيب كه هر كس ناگزير از ترك موضع مإموريت بود از شخص رسول اكرم(ص) اجازه مى گرفت و اين به عنوان يك روحيه عمومى كه جنبه ارزشى هم داشت, در آمده بود. چنان كه قرآن مجيد هم در سوره احزاب اشاره فرموده است, يكى از ملاك ها و مشخصه هاى تعيين اعتقاد و ايمان افرا, اجازه گرفتن از پيامبر اكرم(ص) جهت غيبت موقت بود.
    بنابراين, وجه بارز نظام نظارتى پيامبر اكرم(ص) طراحى نظامى بود كه براساس آن نوعى نظارت همگانى و خودجوش در ميان نيروهاى اسلامى ايجاد شده بود. اين نظام نظارتى كه بر مبناى اعتماد كامل ميان رهبر و رهروان طراحى شده بود مى توانست موجب تقويت اعتماد به نفس و بارورى شخصيت افراد شود.
    با توجه به مجموعه عوامل فوق بود كه پيامبر اكرم(ص) موفق شدند كار عظيم و شگفت انگيز حفر خندق را در مدت كوتاه (كمتر از ده روز) به انجام رسانند. سرانجام, در اين غزوه قدرت رهبرى و مديريت رسول الله(ص) توانست احزاب را شكست دهد و آخرين تهاجم سپاه متحد شرك و كفر را ناكام كند.
   
    پاورقيها:
    11. همان, آيات 12ـ13.
    12. همان, آيه 18.
    15. همان, آيه 19.
    16. محمدبن عمر واقدى, همان, ج 2, ص ;338 محمدبن جريرطبرى, همان, ص 1069 و محمدابراهيم آيتى, تاريخ پيامبر اسلام (تهران, دانشگاه تهران, 1362) ص 381.
    17. محمد ابراهيم آيتى, همان, ص 382.
    18. محمدبن جريرطبرى, همان, ج 2, ص 1070.
    19. در جريان حفر خندق هر يك از مهاجر و انصار سعى مى كردند سلمان را كه براى اولين بار دراقدامات جمعى مسلمين شركت مى كرد, به خود نسبت دهند.
    1. عضو هيئت علمى گروه تاريخ ـ دانشگاه الزهرإ (س) عضو هيئت علمى گروه تاريخ ـ دانشگاه الزهرإ (س)
    2. ابن هشام, السيره النبويه (مصر, 1355ق) ج 3, ص ;224 هم چنين محمدبن جرير طبرى, محمدبن عمر واقدى و ابن سعد, شروع اين غزوه را در ذيقعده سال پنجم دانسته اند.
    20. ابن سعد, طبقات, ج 2, ص 51.
    21. محمدبن عمر واقدى, همان, ج 2, ص 336 و ابن سعد, همان.
    22. محمدبن عمر واقدى, همان.
    23. ر.ك: همان و ابن سعد, همان.
    24. ر.ك: محمدبن عمر واقدى, همان, ص 334 و ابن سعد, همان, ص 52.
    25. ابن هشام, همان, ص 227 و محمدبن عمر واقدى, همان, ص 335.
    26. محمدبن عمر واقدى, همان, ص 332.
    27. ((و يستاذن فريق منهم النبى يقولون ان بيوتنا عوره وما هى بعوره ان يريدون الا فرارا)) (احزاب(33) آيه 13).
    28. يعقوبى, تاريخ, ج 1, ص 409.
    29. ر.ك: محمدبن عمر واقدى, همان, ص 346-353.
    3. بقره(2) آيه ;214 آل عمران(3) آيات 26-;27 نور(24) آيات 62-64 و احزاب (33) آيات 9-25.
    4. محمد بن عمر واقد (معروف به واقدى), مغازى, تحقيق الدكتور مارسدن جونس (بيروت, بى نا, 1409) ج2, ص 331.
    5. همان, ص 332.
    6. واقدى, همان, ج 2, ص ;335 ابن هشام, همان, ج 3, ص 230 و محمد بن جريرطبرى, تاريخ الرسل و الملوك, ج 3, ص 1073.
    7. ابن هشام, همان, ص 231.
    8. محمدبن عمر واقدى, همان, ج 1, ص 343.
    9. همان, ج 2, ص 333.
 


٢٣:١٦ - شنبه ١٣ ارديبهشت ١٣٩٣    /    شماره : ٤٨٥٥١    /    تعداد نمایش : ٩٤١


نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 





مقالات گروه

آیین پیامبر(ص) پیش از بعثت

نوشته شده توسط حق داد شهاب الدین اف
مسأله آیین پیامبر (ص) قبل از بعثت، یکی از موضوعاتی است که دانش­مندان اسلامی و غیراسلامی به آن پرداخته­ اند.

ولادت رسول خدا (ص) در دوازدهم یا هفدهم ربیع الاول؟

ماجرای تعیین تاریخ ولادت رسول خدا (ص) خود حکایتی است که شروع آن از مرحوم کلینی در کافی است که ولادت رسول خدا (ص) را در 12 ربیع الاول دانسته در حالی که از شیخ مفید به بعد، تاریخ ولادت 17 ربیع عنوان و میان علما پذیرفته شده است. بحث یاد شده ضمن بحث های تقویمی که زمان صفویه درباره نوروز نوشته شد، بار دیگر طرح گردید.

تصویر پیامبر در غرب

هميلتن گيپ (Hamilton Gibb) در كتاب اسلام: بررسى تاريخى (Islam: a historical survey) آورده: "تقريباً تعداد نظرياتى كه درباره محمّد(ص) به وجود آمده است با عده نويسندگان زندگى نامه او

نظریه پیدایش تشیع در زمان پیامبر اسلام (ص)

نوشته شده توسط تورگوت آتام
چکیدهفرقه‌‌هاي‌ اسلامي،‌‌ براي اثبات اصالت مذهبشان، ريشه‌‌هاي‌ پيدايش خود را در زمان رسول‌ خدا (ص)...

دو تصویر متضاد از سیمای محمد(ص)

نوشته شده توسط مرتضی شیرودی
این نوشتار به بررسی زندگی و شخصیت پیامبر اعظم (ص) از دو دیدگاه غربی و شرقی می پردازد و به برخی شبهات مربوطبه پاسخ می دهد. اهم موضوعات: تصویر غربی از پیامبر(ص)؛ شبهات و ابهامات آثار