بازگشت به سخن تاریخ|ویژه نامه ها|کتابخانه های دیجیتال|پایگاههای اینترنتی|کتاب شناسی|معرفی کتاب|پایان نامه ها|مقالات دیگر|مقالات گروه|صفحه اصلی ویژه نامه
مقالات تحلیلی
مسئله آب در کربلا
کتاب زندگانی حضرت ابالفضل العباس (ع)
نقش آفرینی حضرت عباس(علیه السلام) در حماسه عاشورا
امام حسين عليه السلام و حکومت ديني
عزت طلبى در نهضت امام حسين(ع)
چرا امام حسين(ع) به روزگار حکومت معاويه قيام نکرد
قيام عاشورا: بايدها و پيامدها
عزادارى، سنت يا بدعت؟
جزئیات اخبار شهادت امام حسین در منابع کهن
تاريخ عزادارى براى امام حسين(عليه السلام)
بازخوانی رزم نوجوان ماه‌رو در کربلا
عاشورا در آينه آمار و ارقام
از مرثيه تا تعزيه (بازخوانى تاريخى - هنرى تعزيه)
جريان شناسي تاريخي رويكرد و قرائت حماسي ـ اسطوره‌اي از واقعة عاشورا
عزاداري امام حسين عليه السلام در محضر امامان شيعه عليهم السلام
بازخوانيِ چند حديث مشهور درباره عاشورا
علت عدم حضور سليمان بن صرد در کربلا
عاشورا در آينه آمار و ارقام
عزادارى، سنت يا بدعت؟
عزاداري امام حسين عليه السلام در محضر امامان شيعه عليهم السلام
بستر تاريخي‌ عزاداري امام حسين(ع)‌ در اهل‌ سنت‌
هدف قيام امام حسين از زبان امام
عوامل و انگيزه هاي تحريف در تاريخ عاشورا- بخش اول
عنصر آزادگي در نهضت حسيني
چرا امام حسين(ع) به روزگار حکومت معاويه قيام نکرد
عبدالله بن جعفر و قيام كربلا
شهيد مطهري، پيامهاي عاشورا و خطر تحريف، مروري دوباره
شبهه زدايي از قيام امام حسين
زمينه هاي اجتماعي واقعه عاشورا
چرا امام حسين در روزگار معاويه قيام نکرد؟
جزئیات اخبار شهادت امام حسین در منابع کهن
نهضت عاشورا، پيام ها و پيامدها
پژوهشى درباره نام، سن و كيفيّت شهادت طفل شيرخوار امام حسين(ع)
محمد بن حنفيه و قيام کربلا
فلسفه قيام عاشورا
قيام حسيني و عبدالله بن عباس
عوامل و انگيزه هاي تحريف در تاريخ عاشورا- بخش اول
پژوهشي درباره فرجام و محل دفن سر مطهر امام حسين(ع) و سرهاي ديگر شهدا
عنصر آزادگي در نهضت حسيني
شهيد مطهري، پيامهاي عاشورا و خطر تحريف، مروري دوباره
شبهه زدايي از قيام امام حسين
روي کردي هدف شناختي به نهضت عاشورا (نقد ديدگاه ها)
تحريفات عاشورا در مكتب تاريخ‏ نگارى شام
پژوهشى در اربعين حسينى(عليه السلام)
بن مايه ها و درون مايه هاي رخداد عاشورا (بررسي تاريخي)
از عاشوراي حماسه تا عاشوراي مرثيه
علت عدم حضور سليمان بن صرد در کربلا
روي کردي هدف شناختي به نهضت عاشورا (نقد ديدگاه ها)
بازخوانی رزم نوجوان ماه‌رو در کربلا
زمينه هاي اجتماعي واقعه عاشورا
پربازدید ترین مطالب
کتابشناسی امام حسن عسکری(ع) ( 3589 )
زندگينامه حجت الاسلام و المسلمین ناصر باقری بیدهندی ( 2801 )
تعامل امام عسکری(ع) با فرقه‌ها و جریان‌های شیعی ( 2584 )
فهرست جلسات بررسی تاریخ کلام امامیه در عصر حضور ائمه (ع) ( 2561 )
آثار منسوب به امام صادق (ع) ( 2373 )
آنه ماری شمیل و کتاب محمد رسول خدا (ص) ( 2194 )
جایگاه غدیر در سقیفه ( 2016 )
نکات اصلی و کلیدی در مطالعات غدیر شناسی ( 1898 )
امام‌کاظم(ع) استقلال اداری و سیاسی شیعه را تثبیت کرد ( 1846 )
ضرورت کتابشناسی در سیره نگاری امام علی(ع) ( 1818 )


  چاپ        ارسال به دوست

مقالات تحلیلی

روي کردي هدف شناختي به نهضت عاشورا (نقد ديدگاه ها)

چکيده: به دنبال بررسي ديدگاه‏هاي گوناگوني که پيرامون نهضت عاشورا ارائه شده است، يک جستجوگر دقيق، در مي‏ يابد که پاره‏ اي از آنها به خاطر ذهنيت‏ هاي غايت شناختي است که نويسنده‏ ي مقاله به اهم آنها اشاره نموده، در مورد هر کدام توضيح و سپس نقدي ارائه مي‏دهد:
1) نخستين موردي که از آن بحث مي‏شود، هدف تشکيل حکومت است. اين ديدگاه بر آن است که امام برحسب تکليفي که داشت براي برگرداندن حق به مدار اصلي آن قيام نمود و شرط اصلي تحقق چنين منظوري کسب قدرت و دست‏يابي به حکومت است.

2) کساني هم معتقدند که امام عليه‏السلام حرکتي اصلاحي انجام داده است و برحسب وظيفه‏ي ديني امر به معروف و نهي از منکر، در مقابل فسق دستگاه حکومت و فساد آن قيام نموده است، ليکن مؤثر واقع نشده، کار به قتل امام و يارانش منتهي گرديده است.
3) ديدگاه بسيار قديمي فداي گناهان امت شدن، به همراه تز جديد آن که فدا را به مثابه ايثار خود براي ارائه‏ي الگوي قيام و مبارزه معرفي مي‏نمايد، در اين قسمت مقاله مطرح و بررسي مي‏گردد.
4) احياگري ارزش‏هاي به ظلمت خفته‏ي الهي و انساني، بيدار نمودن روحيه‏ي غيرت ديني، دميدن دوباره‏ي روحيه‏ي شهادت خواهي و حسّاس نمودن افراد جامعه‏ي خود و آيندگان نسبت به آسيب‏هايي که از اين رهگذر بر اسلام وارد مي‏شود، آخرين ديدگاهي است که مورد بررسي و بحث قرار مي‏گيرد.
به راستي همراه کردن سلاح و آزوقه در دفن منسوبين خود، و يا پيش‏کش نمودن لباس و اشياء قيمتي و خوراکي‏هاي بسيار لذيذ به پيش‏گاه خدايان و يا اصلاً شکل ويژه‏ي خود بخشيدن به خدايان و اين که افسانه‏هاي ملت‏هاي مختلف، متناسب با فرهنگ خاص خودشان است. همه‏ياين‏ها چه معنا مي‏دهند؟ آيا جز اين است که از ديد روان‏شناختي، هر کس و هر قومي دوست دارد، معبود و محبوبش در منتهااليه آرزويي باشد که خود بدان دل‏بسته مي‏باشد. يعني در واقع به قول مولوي: هرکسي از ظن خود شد يار من...
با درک مطالب فوق بهتر مي‏توان راز اختلاف ديدگاه‏ها را به ويژه، در بخش هدف‏شناختي فهميد. زيرا هر گروه اجتماعي يا نحله‏ي فکري، يا شخصي، همان را از محتواي پيام‏ها دريافت نموده که عمري خود در پِيَش بوده و رنج‏ها کشيده، زيرا تنها ايده‏آلش بوده است، و از اين رو، نمي‏توان آنان را چندان متهم به انحراف عمدي نمود. به هر حال چنان‏که در بخش نخست، اختلاف ديدگاه‏ها را در زمينه‏ي ماهيت‏شناسي قيام عاشورا ديديم، در اين بخش، با رويکردهاي غايت‏شناختي آن، آشنا خواهيم شد و سپس با ديدگاه مأثور.
ب ـ هدف‏شناختي
چنان که در مقدمه‏ي بحث گفتيم، ديدگاه‏هاي گوناگوني که درمورد قيام اباعبداللّه‏ مطرح است، پيرامون دو محور عمده دور مي‏زند، يکي ماهيت قيام، و ديگري هدف نهضت حسيني. برخي از ديدگاه‏هاي مورد اول، دربردارنده‏ي مورد دوم نيز هست و برخي فقط ناظر به همان يک مورد مي‏باشد. آنچه در اين قسمت از آن بحث خواهيم کرد، ديدگاه‏هاي هدف‏شناختي مي‏باشد، که به عمده آنها در زير اشاره مي‏شود:
1. تشکيل حکومت (اقتدار گرا، دموکراسي و غيره)
هدف تشکيل حکومت اسلامي، ديدگاه عمده‏اي است که از زمان سيد مرتضي رحمهم‏الله تا کنون، ديدگاه اکثر انديشمندان بوده است.
سيد مرتضي، در کتاب تنزيه الأنبياء، ضمن پاسخ‏گويي به برخي از شبهات پيرامون علم امام، در مورد قيام اباعبداللّه‏ الحسين عليه‏السلام مي‏گويد:
امام ظن غالب داشت که مي‏تواند به حق خود برسد، هرچند با مشقت همراه باشد. وانگهي امام با مطالعه، اقدام کرد و تنها زماني به سمت کوفه، حرکت کرد که اطمينان کامل از پيمان‏هاي رسيده، طي نامه‏هاي گوناگون، حاصل کرده بود. بنابراين، آنچه ظاهر نشان مي‏داد، ضعف سلطه‏ي يزيديان و قوت و غلبه‏يپيروان و ياران امام بود. لذا واجب تعييني شد بر امام که بدان سمت برود....1
صالحي نجف آبادي، کتاب شهيد جاويد را در پي اثبات همين مطلب نگاشته و با دلايلي که آورده آن را اثبات نموده است. وي درجايي از اين کتاب مي‏نويسد:
آيا شايسته بود در اين هنگام که اوضاع مملکت غير عادي شده و عدالت‏خواهان ستم کشيده، فقط زمامداري حسين بن علي را مي‏پذيرفتند. از قبول مسؤوليت خودداري کند؟... اينجاست که امام در برابر افکار عمومي و وجود نيروي کافي و در برابر قرآن کريم واسلام عزيز احساس مسؤوليت بيشتر مي‏کند و تصميم مي‏گيرد به تقاضاي مردم جواب مثبت بدهد و با تشکيل حکومت نيرومندي، اسلام و مسلمانان را از آن وضع پريشان نجات بخشد.2
مهندس مهدي بازرگان نيز، چنان که در بحث ماهيت‏شناسي اشاره شد، هدف قيام امام حسين عليه‏السلام را عهده‏داري زمام‏داري جامعه‏ي اسلامي مي‏داند:
خروج و حرکت سيدالشهدا از مدينه و مکه به کربلا و قصد کوفه، بنابه اصرار و دعوت شفاهي و کتبي انبوه سران و مردم کوفه، براي نجات آنها از ظلم و فساد اموي، و عهده‏دار شدن زمامداري و اداره‏ي امور آنان بود...3
آية‏اللّه‏ محمد تقي مدرسي از انديشمندان معاصر، از ديدگاه خود، به عنوان ديدگاه انديشمندان مسلمان ـ تشکيل حکومت اسلامي ـ ياد کرده و مي‏نويسد:
قيام امام حسين عليه‏السلام اقامه‏ي حکم خدا را در زمين هدف‏گيري کرده بود، چه آن که حکومت اسلامي، همان هدف نهايي متوقع از انقلاب ايشان مي‏باشد. امام صرفا به خاطر لرزه افکندن بر حکومت بني‏اميه، يا ايجاد انفجاري در ميان جامعه اقدام به ريختن خونش نکرد. همه‏ي نقشه‏ريزي امام به خاطر هدف والايي بود که همان بر پايي حکم و حکومت الهي در روي زمين است.4
نقد ديدگاه
برجستگي اين ديدگاه، از نظر پنهان نيست. ليکن نمي‏توان آن را تنها و همه‏ي هدف امام عليه‏السلام دانست. زيرا امام حسين عليه‏السلام وارث از آدم تا برادرش، امام حسن عليه‏السلام است و هدف انبيا، امر بسيار بزرگ و جامعي است که حکومت، يکي از ابزار نيل به آن مي‏باشد. بنابراين به نظر مي‏رسد نوعي تحويل گرايي در اين ديدگاه باشد.
2. اصلاح و نجات
حرکت اصلاحي يا به اصطلاح امروز رفرميستي يا تجديدنظرخواهي در سيستم مديريت جامعه، هدف بسياري از نهضت‏هاي تاريخ بوده است. در حقيقت، نهضت انبيا، يک حرکت اصلاحي بوده است. ليکن چگونگي آن در هر زمان و جامعه و در تقابل با هر نوع حکومتي، تفاوت داشته است. در حرکت‏هاي اصلاحي، معمولاً کاري به اصل حکومت و حتي شخص حاکم، ندارند. بلکه نارسايي‏ها و نواقص و ضعف‏ها و قوانين ناعادلانه‏اي مشاهده مي‏شود که به نظام برمي‏گردد و هدف، جبران و تغيير و کامل گردانيدن آن است. مصلحان جامعه با هدف به‏دست‏گيري فرمان حکم و حکومت قيام نمي‏کنند مگر زماني که فساد در کانون حکم و حکومت باشد.
ديدگاه اصلاح، برخاسته از پيام و وصيتي است که امام حسين عليه‏السلام به بازماندگانش نموده که: «وانّي لم اخرج اشرا و لابطرا و لا مفسدا و لا ظالما و انما خرجت لطلب الاصلاح في امة جدّي»5
سيد محمد صادق بحر العلوم (مقيم آمريکا) در اين خصوص مي‏نويسد: [ديدگاهي است که مي‏گويد انبيا و اوصيا و جميع مصلحان ديني براساس تکليف به امر به معروف و نهي از منکر قيام مي‏کنند، تا انسان را از بردگي‏ها و ستم‏هاي حکام جور برهانند. اين ديدگاه به بعد از نجات، با ديد دموکراسي مي‏نگرد.]
امام حسين عليه‏السلام از همان لحظه‏هاي نخست که با اهل‏بيتش خداحافظي مي‏کرد، با توجه به اين که شهيد مي‏شود، هدف از قيامش را روشن نموده است [همان حديث [انگيزه‏ي زيربنايي امام، رهاسازي امت اسلامي از شرّ حاکمي است که جز خود را نمي‏شناسد و به چيزي جز بازي نمي‏انديشد. امام، آن مصلحي است که عمده‏ي فکرش نجات انسان از بردگي‏خواهي و ستم است. تا با عزت زندگي کند، و امام با اين اقدام فداکارانه‏ي خود، وحشي‏گري و ويران‏گري اموي‏ها را بر ملا ساخت.6
معني اصلاح در اين ديدگاه، يک مفهوم شامل و پرتوسعه‏اي است که«جميع مظاهر زندگي و ابعاد آن را چون: اصلاح قلب، عمل و اراده، اصلاح رفتار اجتماعي، اصلاح اوضاع اجتماعي، اقتصادي و سياسي را در بر مي‏گيرد.» همچنين در اين طيف فکري، شيوه‏ي اجرايي آن «به وسيله‏ي نشر حکمت و با موعظه‏ي نيکوست چنان‏که آيات قرآن و احاديث معصومين عليه‏السلام بر آن تأکيد مي‏ورزند»7
آيت اللّه‏ مدرسي نيز، به چنين ديدگاهي مي‏رسد. يعني گرچه حکومت اسلامي را هدف مي‏داند، ليکن نه آنکه هدف امام اين باشد که خود بر کرسي امر و نهي بنشيند. [ايشان قيام اباعبداللّه‏ عليه‏السلام را با قيام حضرت موسي از جهاتي مقايسه مي‏کند و نتيجه مي‏گيرد که نه تنها هدف امام، بلکه هدف همه‏ي جنبش‏هاي آزادي‏بخش رسالتمند، آزادي انسان از غل و زنجيرها و شر طاغوت‏ها است. وي در ادامه مي‏نويسد: ]
امام، انقلاب و نهضتي بر پا کرد، ليکن نه براي آن که حکم کند و يا به منصب امر و نهي از خلال آن برسد. [امام با اين که مثل عبداللّه‏ زبير و ديگران قادر بود، در مکه، گروه مسلح تشکيل دهد و کنترل را در آنجا در دست بگيرد، اين کار را نکرد. [ليکن امام با اين حال، به سلطه و جبر و به نيروي سلاح نخواست بر گرده‏ي مردم سوار شود، و نخواست مردم را با استفاده از نيرو، به خودش جذب کند. بلکه از راه تبيين حقيقت اين کار را کرد، زيرا حرکت امام، يک ماهيت و هدف اصلاحي داشت.8
نقد ديدگاه
اصل مسأله، مورد پذيرش است و سخن حقي است. زيرا امام ديدگاه خودش را همان اصلاح و امر به معروف و نهي از منکر بيان نموده و در اين شکي نيست. ليکن آنچه از مفاد برخي از اين اظهارات برمي‏آيد رهاسازي حکومت بعد از پيروزي است. ظاهرا اين نويسندگان شرايط فعلي جوامع را با آنچه بوده، اشتباه گرفته‏اند، تا روشنفکران بر آنان خرده نگيرند. آيا امام حسين عليه‏السلام متن و بدنه‏ي قيام خود را به نهج پسنديده‏ي آن روز، و غايت آن را به نهج پسنديده‏ي امروز انجام داد؟؟
آنچه از محتواي نامه‏هايي که به امام حسين عليه‏السلام رسيده، بر مي‏آيد، اين است که آنان، از ايشان به عنوان کسي که بيايد و زمام قدرت را با اتکا بر قدرت و اراده‏ي راسخ امت به دست بگيرد، دعوت کردند، وامام هم درپاره‏اي از پاسخ‏ها يا بيانات خود، از شأن يک امام اسلامي و انتظاراتي که از اوست سخن مي‏گويد، يعني هم براي امام و هم براي مردم، روشن است که آمدن امام به کوفه براي زعامت و زمامداري جامعه است.9
3. فدا ـ کفاره
ديدگاه قديمي و توده‏پسندي است، که مي‏گويد امام حسين فداي امت شد تا روز قيامت بتواند گنهکاران امت جدش را شفاعت کند.
اين ديدگاه شبيه همان چيزي است که در مسيحيت براي حضرت عيسي عليه‏السلام مي‏گويند. در اين نظريه، که منشأ عرفاني، تصوفي دارد، امام حسين عليه‏السلام منبع محبت است و چون به امّت اسلام عشق مي‏ورزد نمي‏تواند، عذاب کشيدن آنان را در قيامت ببيند و لذا حاضر مي‏شود براي نجات آنان و به عنوان کفاره‏ي گناهان امت، قرباني آنان شود.
ديدگاه فدا و قرباني و کفاره، به شيوه‏اي که در بالا ذکر شد، امروز در محافل روشنفکران ديني، تفسير مترقي‏تري يافته است و جنبه‏ي کارکردي به خود گرفته است. ديدگاه تجديد نظر شده‏ي فدا مي‏گويد منظور از فدا، الگو شدن براي قيام مردمان در برابر ظالمان در طول تاريخ است. بنابراين، ديدگاه فدا و قرباني شدن امام حسين عليه‏السلام براي امت، به دو معنا مطرح مي‏باشد:
1. امام حسين عليه‏السلام شهادت را پذيرفت و در مقابل، از خداوند امتياز شفاعت امت جدش را گرفت تا خداوند آنان را به جهنم نبرد.
2. يک الگوي عملي براي قيام، در برابر ظلم و ناحق در تاريخ انسان لازم بود به پاخيزد و آن کس امام حسين عليه‏السلام بود که حاضر شد در راه اين هدف جاودان، قرباني و فدا شود. و از اين رو، کاري که حسين کرد براي هميشه‏ي تاريخ و انسانيت، زنده و با طراوت است.
فدا به معناي اول، مستفاد از برخي رواياتي است، که مشعر به آن است چون حديث ام‏سلمه که مي‏گويد:
پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله برمن وارد شد و حسن و حسين به دنبالش بودند. آنگاه جبرائيل نازل شد و به پيامبر گفت خدا در مورد اين دو فرزند چنين حکم کرده که حسن مسموم و حسين مذبوح گردد. امّا هر پيامبري دعاي مستجابي دارد. اگر مي‏خواهي دعا کن خدا اين سرنوشت را از آنان بردارد. واگر هم مي‏خواهي بگذار تا مصيبت آن دو، ذخيره‏اي براي گنه‏کاران امتت در روز قيامت باشد. پيامبر گفت من همان را مي‏پسندم که دعايم ذخيره‏ي شفاعتي در گنهکاران امتم، روز قيامت باشد.10
در مورد اين معنا از فدا، شهيد مرتضي مطهري مي‏نويسد: تحريفي که در اصل حادثه‏ي عاشورا رخ داد اين بود که امام حسين کفاره‏ي گناه امت را بدهد و سنگر گناه‏کاران باشد و بيمه کند معصيت‏کاران را.11
شادروان دکتر علي شريعتي، در مورد نفوذ اعتقادات مسيحي در اين خصوص مي‏نويسد:
نظريه‏ي عاميانه‏اي که تحت تأثير روح صوفيانه و بينش مسيحيت است، مي‏گويد: حسين عليه‏السلام براي کشته شدن قيام کرده، نه براي مبارزه با حکومت، تا «خود را فداي امت» کند و محبان اهل‏بيت را که «مشغول کبائرند» در قيامت شفاعت نمايد و حتي «سيئات» شان را در روز قيامت تبديل به «حسنات» کند و در عالم ذر و صبح ازل با خدا عهد کرده است که لب‏تشنه شهيد شود، همان نظريه‏ي مسيحيت است در فلسفه‏ي شهادت مسيح، که خود را فداي بشريت کرد. يعني خونش را «فديه» داد و قرباني کرد تا خدا بچه‏هاي آدم را که پس از گناه اوليه‏ي آدم از بهشت طرد شده‏اند، ببخشد...»12
حسين عليه‏السلام شهيد همه اديان
چنان‏که اشاره شد، در مقابل اين ديدگاه سنتي، ديدگاه مدرني است که در راستاي تجربي کردن متافيزيک‏ها و تبديل ارزش‏هاي معقول به محسوس مسأله‏ي فدا و کفاره، در اعتقاداتي از اين دست را توجيه عقلانيت‏مند مي‏کند. آنطون بارا، نويسنده‏ي مسيحي، کتابي درباره‏ي قيام امام حسين عليه‏السلام دارد و در آن به تحليل زنده‏اي از آن مي‏پردازد. وي بعد از يک تحليل کوتاه، از ماهيت قيام مي‏گويد:
اينک مي‏بينيم که اين انقلاب در ماهيت خود داراي کيان جاويد و مستمري است. يعني هر مکاني که يک انقلابي در آن به پاخيزد، کربلاست، و هر ضرب تيغي در هر عصر و زماني ضرباضرب شمشير عاشوراست و هر قطره‏ي خوني که فداي حق شود، در استمرار همان خون‏هاي پاک است. اين انقلاب داراي طبعي داغ و پرجوش است که ضامن حفظ حرارتش هر آن، ظلم، فساد يا عقيده پوچي است که در طول زمان رخ نمايد و از اين رو، انقلابي است که هرگز به سردي نمي‏گرايد و در مليت‏هاي بسياري ـ به خصوص در اين زمان که پر از ظلم و فشار است ـ به جوشش در مي‏آيد. پس حسين عليه‏السلام آن خون به ناحق ريخته، به پاس حق است و حق متعلق به همه ملت‏هاست. حسين، به خاطر خشنودي خدا، اقدام به آن فداکاري عظيم نمود و تا خدا خالق همگي است. انقلاب حسيني نيز اختصاص به فرد معيني ندارد و متعلق به همه‏ي خلق‏اللّه‏ است.
وي به حديث نبوي مشهور استناد مي‏کند که «ان لقتل الحسين حرارة في قلوب المؤمنين لاتبرد ابدا» و از آن استفاده‏ي شموليت براي همه‏ي مؤمنان در هر فرقه و مذهبي مي‏نمايد و مي‏گويد اگر جز اين بود پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله اختصاص آن را تصريح مي‏نمود. سپس در يک پاراگراف بلند اظهار مي‏دارد:
مادامي که ماهيت قيام اباعبداللّه‏ در چنين چارچوبي تعريف شود، آيا سزاوار نيست که حسين عليه‏السلام را شهيد اسلام، مسيحيت، يهوديت و همه‏ي اديان و ايدئولوژي‏هاي انساني بناميم؟13
حسين عليه‏السلام معلم فداکاري در تاريخ
در ميان انديشمندان معاصر نيز چنين عقيده‏اي وجود دارد. آية‏اللّه‏ مدرسي مي‏نويسد: تمسک ما به حسين عليه‏السلام ضامن پيروزي و رهايي ماست، اما به شرطي که صادقانه، همان‏طور که او عمل کرد، ما هم عمل کنيم. يعني فداکاري در راه حق، بدون چشم‏داشت پاداش و پيروزي با تمام آنچه داريم باشد. مهم براي ما بايد آن باشد که دين خدا را ياري مي‏کنيم نه انديشه‏ي پيروزي و بازپس‏گيري حقوق از دست رفته... [زيرا درس فدا از امام حسين عليه‏السلام را بدين‏گونه بايد گرفت که] انسان‏ها يک وقتي فقط يک چيز را فدا مي‏کنند، ليکن امام حسين عليه‏السلام در يک آن، هر آن چيزي را که در اختيار داشت داد. در حقيقت، امام حسين عليه‏السلام مفهوم حقيقي توحيد را مجسم ساخت و رمز فداکاري و قرباني را آشکار کرد تا درجه‏اي که طفل شيرخواره، و فرزندان برادرش را نيز در اين راه داد،چنان‏که گويي امام عليه‏السلام به دنبال هر چيزي است که بتواند او را به خدا نزديک‏تر سازد. ما اين درس را بايد از ابوالفضل عليه‏السلام بگيريم که فداي خود را کنار فداي برادر مي‏نهد و آن را کوچک مي‏شمرد و مي‏گويد:
يا نفس من بعد الحسين هوني     و بعده لاکنت ان تکوني
(خوار شو اي نفس که بعد از حسين بخواهي هنوز زنده بماني) ما نيز بايد خودمان را بر اباعبداللّه‏ عليه‏السلام عرضه کنيم تا بدانيم که هر چه تقديم مي‏کنيم بسيار ناچيز است.
امام حسين عليه‏السلام پيشواي آناني است که او را مقتدا قرار دهند نه آنان که نمي‏شناسندش و راه او را دنبال نمي‏کنند.14
نقد ديدگاه
چون اين ديدگاه، مرکب از دو نوع متفاوت است، هرکدام جداگانه درخوري نقد هستند.
الف) فدا به معناي اول که ما آن را اصطلاحا فداي منفي مي‏ناميم جز آن که از واردات اعتقادي است در بردارنده‏ي معناي تخديري است. به اين معنا که پيروان و دوست‏داران امام حسين عليه‏السلام را بيش از اندازه‏ي نسبت به عاقبت کار خوش‏بين مي‏نمايد و درواقع نوعي آينده‏ي کاذب و سراب در پيش روي آنان، مي‏نمايد و افرادي را که به ويژه روحيه‏ي عافيت خواهي دارند به ورطه‏ي هلاکت و غوطه‏ور شدن در گناه مي‏کشاند به اين اميد که:
زکوه گرچه فزون‏تر بود گناه ولي     به پيش عفو توکوه گناه‏کاهي نيست
دکتر شريعتي در نقد اين نظر مي‏نويسد:
اين نظريه ماهرانه‏ترين حيله‏اي است که با حفظ عظمت و جلالت حسين، شهادت او را پوچ مي‏کند... و در عين حال جلادان کشنده‏ي حسين را هم تبرئه مي‏کند، چون آنها هم نه به اراده و انتخاب خود، که به مشيت الهي براي اين کار از همان روز الست انتخاب شده‏اند و آلت اجراي اراده‏ي خداوند بوده‏اند.15
ب) فدا به معناي دوم، از هر جهت نظريه‏ي معقول و پسنديده‏اي است. جز آن‏که همان خطر تجربي کردن ارزش‏هاي متافيزيکي را در ساير مسائل ديني به همراه دارد، يعني بايد مواظب بود که به دور شدن از معنويت‏خواهي نيانجامد.
4. احياگري (روحيه شهادت‏خواهي ـ ارزش‏هاي ديني)
ديدگاهي است رسالت‏مندانه و متعهدانهنسبت به دين، که مي‏گويد امام حسين عليه‏السلام با هدف احياگري قيام کرد. اين نظريه، انگيزه‏ي حرکت را غيرت ديني راسخي مي‏داند که شخص مؤمن، در برابر خواري دين خدا و مؤمنان، در خويش، احساس مي‏کند و به خاطر خدا به خشم مي‏آيد و در راه احياي معالم فروکشيده‏ي دين، خود و هر آنچه را در اختيار دارد فدا مي‏کند. هدف او صرفا بازگردانيدن روحيه‏ي مؤمنانه به اجساد زندگان دنيازده‏اي است که ارزشي جز ماديت و ثمره‏ي آن نمي‏شناسند. امام خميني قدس‏سره مي‏گويد:
مکتبي که مي‏رفت با کجروي‏هاي تفاله‏ي جاهليت و برنامه‏هاي حسابشده‏ي احياي ملي گرايي و عروبت، با شعار «لاخبر جاء و لاوحي نزل»16 محو و نابود شود و از حکومت عدل اسلامي يک رژيم شاهنشاهي بسازد و اسلام و وحي را به انزوا کشاند، که ناگهان شخصيت عظيمي که از عصاره‏ي وحي الهي، تغذيه و در خاندان سيد رسل، محمد مصطفي و سيد اوصيا، علي مرتضي تربيت، و در دامن صديقه‏ي طاهره، بزرگ شده بود قيام کرد و با فداکاري بي نظير و نهضت الهي خود واقعه‏ي بزرگي را به وجود آورد...»17
هدف احياگرانه‏ي امام حسين عليه‏السلام که در بيان خودشان بارها گوشزد شده است، گرچه همه‏ي ارزش‏هاي به خاک نشسته و گردگرفته را نشانه مي‏گيرد، ليکن دو فراز مهم را بيشتر در آن ميانه مورد تأکيد مي‏بينيم: غيرت ديني، و روحيه‏ي شهادت‏خواهي.
الف) امام عليه‏السلام در برابر سپاه حر خطبه مي‏خواند و حديث پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله را به گوش آنان مي‏رساند که: «هر که سلطان ستمکاره‏اي را ببيند که حريم حرمت‏هاي الهي را نگه نمي‏دارد و پيمان خود با خدا را زير پا مي‏نهد و به سنت رسول اللّه‏ پشت پا مي‏زند، و در ميان بندگان خدا به شيوه‏ي گناه‏آلود و کينه‏توزانه عمل مي‏کند، و اين شخص با اين حال که او را چنين مي‏بيند به غيرت نيايد و با عمل و گفتار در برابرش برنخيزد، بر خدا حق است که اين را هم در درگاه ورودي آن داخل کند» و امام در يکي ديگر از منازل بين راه (ذي حسم) رو به ياران خود کرد و چنين گفت:
«... هلا مگر نمي‏بينيد که حق بدان عمل نمي‏شود و باطل از آن جلو گرفته نمي‏شود، تا مؤمن بر طريقه‏ي حق بتواند در لقاء پروردگارش رغبتکند، در اين حال، من مرگ را جز شهادت، و زندگي با ستم‏پيشه‏گان را جز هلاکت نمي‏بينم.18
ب) استاد محمد مهدي شمس الدين در مقدمه‏ي کتاب «انصار الحسين» خود، يادآور مي‏شود که مسأله‏ي شهادت‏خواهي در صدر اسلام، آن‏چنان در ميان صحابه رايج بود و جو فکري آنان را فراگرفته بود که نور و هوا. ليکن اين روحيه در زمان امام حسين، تضعيف گرديده و جاي خود را به عافيت‏خواهي داده بود و امام حسين خواست تا با قيام خود آن روحيه را، دوباره، به امت برگرداند. حتي ايشان هدف از نگاشتن کتاب خود را، نه بازگوکردن وقايع و مصائب امام حسين و اهل‏بيت و يارانش ذکر مي‏کند، که هدف، روحيه‏گيري و درک فضاي شهادت‏طلبي به وسيله‏ي ذکر احوال و رفتار آنان است. ايشان به همين دليل. ياران امام حسين عليه‏السلام را که در کربلا به شهادت رسيده‏اند، از ياران شهيد رسول‏اللّه‏ و اميرالمؤمنين افضل مي‏داند. زيرا چنين روحيه‏اي در آن زمان رايج و گسترده بوده است، در حالي که در اين زمان کمياب و نادر.
ايشان ميان رواج و انتشار روح شهادت‏طلبي در حرکت‏ها و جنبش‏ها و افزايش شهيدان زنده در ملت‏ها و قدرت بر قيام و تحقق هدف‏ها، رابطه‏اي مستقيم مي‏بيند. يعني به هر ميزاني که اين گونه افراد در ميان ملتي بيشتر باشند، قدرت و تحقق اهداف قيام بيشتر خواهد بود. وي در فرازي از سخنان خود مي‏گويد:
امت اسلامي هرگز قادر نخواهد بود که زنجيرهاي بندگي و عقب‏ماندگي را پاره کند و هرگز توان آن را نخواهد داشت که دوران تمدن و سياست خود را در جهان باز يابد، مگر آن‏که در فکر و عقل و انديشه و تمام جوانب زندگاني خود روح شهادت را که زاينده‏ي شهيدان زنده است بارور سازند.19
و چنين است که تمايز دو نوع قيام و نهضت (امام حسين و عبداللّه‏ زبير) را به روشني مي‏بينيم. «امام حسين از خون خود سپري ساخت، تا حرمت خانه‏ي کعبه محفوظ بماند، امّا عبداللّه‏ زبير خانه‏ي کعبه را سپر محافظت خود در مبارزه با سپاه يزيد قرار داد.20
نقد ديدگاه
اين ديدگاه با همه‏ي نازک‏بيني و جامعيت خود به حکومت نظر نمي‏افکند. در حالي که امام بارها به اولويت خود نسبت بهمسأله‏ي حکومت و زمامداري جامعه‏ي اسلامي تأکيد ورزيده است و در پاسخ طرماح بن حکم طايي گفت:
«ميان من و اين قوم وعده‏گاهي است که نمي‏خواهم يک‏طرفه آن را خلف کنم، پس اگر خدا شر آنان را از سر ما دفع کند که همان چيزي خواهد بود که هميشه بر ما انعام فرموده، ليکن اگر همان چيزي باشد که از آن گريزي نيست. (مرگ) فوز و شهادت خواهد بود ان شاء اللّه‏».21
که يک‏طرف قضيه از نظر امام حسين عليه‏السلام ، زنده ماندن و زعامت جامعه است و طرف ديگر آن فوز شهادت در راه خدا.
ديدگاه مختار
براي آن که بتوانيم ديدگاه مطمئن‏تري در رابطه با قيام و نهضت حسيني به دست آوريم، لازم است ابتدا شناختي هر چند کلي و اجمالي از شخصيت امام عليه‏السلام پيدا کنيم. چنان که پيش از اين هم بدان اشاره شد. ما مي‏دانيم که امام حسين عليه‏السلام در ادامه‏ي جريان و حرکت انبيا از آدم تا جد بزرگوارش و از آنجا تا برادر خود امام حسن عليه‏السلام قراردارد و از اين روي هر نمودي از سنّت ايشان در همان قاموس، معنا مي‏دهد و پيدا کردن معناي آن در قواميس ديگر، چيزي جز گمراهي نيست. بنابراين اصل و ريشه‏ي نهضت حسيني را بايد در آن بوته جستجو و ماهيت‏شناسي کرد. اما امام حسين عليه‏السلام هر چند که در راستاي چنان خط و جرياني است، ليکن به دليل موقعيت ولايي خاص اوصيا، که از آن برخوردار است، نمي‏تواند همچون خود انبياء شارع باشد. از اين جهت داراي مسؤوليت جانشيني است که پاسداري، مدافعه، تبيين و تشريح و در مواقع خطر جدي که اصل شريعت روبه نابودي مي‏رود احياگري و جان‏فشاني در پاي آن تا تحقق کامل هدف مي‏باشد. پس نتيجه، آن مي‏شود که:
الف) ماهيت قيام اباعبداللّه‏ قيام به وظيفه‏ي الهي در همه حال و اقامه‏ي ارکان دين، براساس غيرت ديني است.
ب) هدف از آن احياي ارزش‏هاي ديني ـ ولو بلغ مابلغ ـ مي‏باشد.
به عبارت ديگر مي‏توان چنين توضيح داد که احياي ارزش‏هاي الهي در سرلوحه‏ي زندگي هدفمند امام حسين عليه‏السلام است، که در دو شکل، نمود يافته است:
1. تبيين و پاسداري دين خدا در قالب امر به معروف و نهي از منکر و دعوت به
سوي خدا در طول عمر شريف خود و به شکل مقتضي در هر واقعه.
2. خروج از ربقه‏ي اطاعت ظالم و شوريدن بر ظلم، که ممکن است در چند صورت نمود يابد:
1/2. شورش بر دستگاه حکومت، به منظور تصاحب قدرت.
2/2. تحت فشار نهادن حکومت، به منظور تسليم در برابر حق و منويات اصلاحي.
3/2. ايستادگي در مقابل فشارهاي وارده از حکومت و سرفرو نياوردن در برابر خواسته‏هاي آن. بنابراين، آنچه از نظر امام حسين عليه‏السلام مهم است، ارزش‏هاست که براي حفظ آن بايد از همه‏ي توان خود استفاده نمود. امّا نه به هر شکل و هر طوري که پيش بيايد. زيرا ارزش‏ها را نمي‏توان با ضد ارزش‏ها حفظ نمود.
شاخص مطلوبيت براي امام عليه‏السلام ارزش ديني بودن است و لذا مي‏بينيم از هر فرصتي در اين راه استفاده نمي‏شود. (مسلم، ابن‏زياد را در خانه‏ي هاني نکشت. چون آن را نامردي مي‏دانست. امام حسين عليه‏السلام هم در قادسيه، به سپاه تشنه حر آب داد22 و از هر نيرو يا امکاناتي نيز استقبال نمي‏کنند (امام، مکه را معرکه نکرد، از قبايل اطراف مکه و نيز ساکن در «اجاء» استفاده ننمود. در کربلا حبيب را به بني‏اسد فرستاد، تا نيرو جذب نمايد و...) و هر فني را براي تعجيل در پيروزي به کار نمي‏برند (همچون شبيخون يا استفاده از موقعيت سوق‏الجشي خود و آغازگري جنگ و سپرقراردادن کعبه و امثالها). از طرف ديگر مي‏بينيم امام عليه‏السلام با اين که مکارّي و عهدشکني کوفيان را دانسته است، ليکن خود بر وعده‏اي که به کوفيان داده و پرهيز از خلف عهد خود تأکيد مي‏کند.
نتيجه
آنچه از مجموع بررسي‏ها پيرامون برداشت‏هايي که از قيام و نهضت اباعبداللّه‏ الحسين عليه‏السلام به نگارش آمده، دريافت مي‏شود، آن است که اين برداشت‏ها از دو زاويه انجام گرفته و ديدگاه‏هايي را پديد آورده‏اند:
الف) ماهيت‏شناختي.
ب) غايت‏شناختي.
هرکدام از اين زاويه‏ها نيز در بردارنده‏ي ديدگاه‏هاي متفاوتي است که بعضا جوهره‏ي مادي محض دارد. هر چند که صبغه‏ي الهي نيز دارد. اکنون به فهرستي از هرکدام اشاره مي‏کنيم:
أ/1. قيام انفجاري
أ/2. برخورد دو عصبيت قومي (ساده ـ انتقامي)
أ/3. حرکت سياسي قدرت
أ/4. قضاي الهي ـ مشيت
أ/5. دموکراسي
ب/1. تشکيل حکومت (اقتدارگرا ـ دموکراسي)
ب/2. اصلاح و نجات
ب/3. فداي گناهان امّت (فداي مثبت ـ فداي منفي)
ب/4. احياگري (روحيه‏ي شهادت‏طلبي ـ ارزش‏هاي ديني)

پي‏نوشت‏ها
1. ملاآقا دربندي، اسرارالشهادة، منشورات الاعلمي، تهران، چاپ سنگي، 1284 ق، صص 6-25.
2. صالحي نجف آبادي، شهيد جاويد، ص 41.
3. مهندس مهدي بازرگان، آخرت و خدا هدف بعثت انبياء مؤسسه‏ي خدمات فرهنگي رسا 1377، ص 43.
4. آية‏اللّه‏ السيد محمد تقي المدرسي، الامام الحسين، مصباح هدي و سفينة نجاة، انتشارات مدرسي، طهران، 1414 ه، ص 169.
5. عبدالکريم الحسيني القزويني، قيام حسين، ترجمه‏ي علي علوي، انتشارات بدر، 1362. ص 49؛ مقتل الحسين، الخوارزمي، مطبعة الزهراء، نجف 1367 ص ق، ج 1، ص 88.
6. ماهنامه‏ي الغري، شماره 11، ص 15، مقاله‏ي مأساة واقعة الطف.
7. همان، مقاله‏ي احياء امر اهل البيت... از سيد احمد الحسيني، ص 13.
8. سيد محمد تقي مدرسي، الامام الحسين، مصباح هدي و سفينة نجاة، انتشارات مدرسي، تهران 1414، ص 46.
9. امام حسين عليه‏السلام در ذيل نامه‏اي به اهل کوفه مي‏نويسد: «فلعمري مالامام الاالعامل بالکتاب و الآخذ با لقسط و الدائن بالحق و الحابس نفسه علي ذات اللّه‏. والسّلام» تاريخ طبري، ج 4، ط پروت، 1418، ص 561.
10. ملاآقا دربندي، اسرارالشهادة، ص 107.
11. مجموعه آثار شهيد مطهري (17) حماسه‏ي حسيني، انتشارات صدرا. چ 3/1378، ص 608.
12. دکتر علي شريعتي، حسين وارث آدم (مجموعه آثار (19)، انتشارات قلم، چ 7/1378)، ص 188.
13. آية اللّه‏ السيد محمد تقي المدرسي، الامام الحسين، همان، صص 77-29.
14. دکتر علي شريعتي، حسين وارث آدم، همان، ص 188.
15. لعبت هاشم بالملک فلا خبرجاء و لا وحي نزل: پاره‏اي از ابياتي متعلق به عبداللّه‏ بن زبعري که ابن زياد و يزيد به آن تمثل جستند.
16. تبيان ـ دفتر يازدهم، مؤسسه‏ي تنظيم و نشر آثار امام خميني 1375، ص 209.
17. تاريخ طبري، ج 4، ص 605، (منشورات الاعلمي للمطبوعات ـ بيروت 1418).
18. الشيخ محمد مهدي شمس الدين، شهيدان کربلا (ترجمه‏ي انصار الحسين) ترجمه‏ي هوشنگ اجاقي، نشر آفاق 1406، صص 18-15.
19. سيد عطاءاللّه‏ مهاجراني، انقلاب عاشورا، انتشارات اطلاعات 1377، ص 198.
20. جواد فاضل، معصوم پنجم ـ حسين بن عليسيد الشهداء، موسسه‏ي مطبوعاتي علمي، 2536، ص 194.
21. مقتل ابي مخنف تعليق حسن غفاري، چاپ‏خانه علميه‏ي قم، 1398 ه ق، ص 82.

 

انديشه حوزه » بهمن و اسفند 1381 - شماره 38
صص 75 تا 89


١٣:٤٧ - چهارشنبه ٦ دی ١٣٩١    /    شماره : ٢٤٢٢١    /    تعداد نمایش : ٤٢٧


نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 





مقالات گروه

نقد و ارزيابي كتاب«الفتوح» بارويكرد به حادثه كربلا

با کنکاش در منابع تراجم نگاري و کتاب شناسي قرن هاي سوم چهارم هجري ،در مي يابيم که کتاب «الفتوح »و نويسنده ي...

امام حسين عليه السلام و قيام براى تشكيل حكومت اسلامى

معاويه بن ابى سفيان در طول دوران حكومتش جامعه اسلامى را از هويت خود دور مى ساخت در چنين موقعيتى امام حسين(ع) با...

تأثیر نهضت سرخ حسينى(ع) بر پیروزی نهضت خمينى(ره)

مفروض اين نوشتار اين است: "قيام سرخ امام حسين ‏عليه السلام بر پيروزى انقلاب اسلامى تأثير گذاشته است." اين...

بررسي مستند حيات حضرت زينب(س) و نقش آفرینی در نهضت حسینی

بررسي مستند حيات حضرت زينب(س) و نقش آفرینی در نهضت حسینی(بر اساس منابع پیش از قرن هفتم هجری) مقاله برگزیده در...

ویژه نامه های سخن تاریخ