بازگشت به سخن تاریخ|ویژه نامه ها|کتابخانه های دیجیتال|پایگاههای اینترنتی|کتاب شناسی|معرفی کتاب|پایان نامه ها|مقالات دیگر|مقالات گروه|صفحه اصلی ویژه نامه
مقالات تحلیلی
ريشه‏ هاى فرهنگى، سياسى و اجتماعى قيام امام حسين عليه ‏السلام
حكم لبس السواد
درباره منابع تاریخ عاشورا
بررسی مستندات نظریه شهادت طلبی امام حسین(ع) در لهوف
حسین شناسی ما و حسین شناسی امویان
جایگاه مذاکره با دشمن در قیام امام حسین (ع)؛ نقدی بر دیدگاه محمد سروش محلاتی
سامان نیرنگ چشم اندازی به ساختار فرهنگی ـ سیاسی کوفه در آستانه قیام عاشورا
بستر تاریخى مفاهیم سیاسى - اجتماعى حادثه‏ى کربلا
نقدی بر آخرین سخن امام حسین(ع) با شَمِر
بازخوانی چند گزارش عاشورایی بر اساس بسترشناسی حوادث قیام
گفت و گو با نظام سلطه در سيره امام حسين(ع)(بخش دوم)
گفت و گو با نظام سلطه در سيره امام حسين(ع)(بخش اول)
راز جاودانگی قیام عاشورا در مقایسه با دیگر قیام ها
بستر تاریخی عزاداری امام حسین (ع) در اهل سنت
رابطه تکلیف و توانایی در نهضت عاشورا
آسیب شناسی عزاداری عاشورا
نقش زمان و مکان و مقتضیات آنها در بررسی گزارش‌های عاشورایی
هدف قيام امام حسين از زبان امام
عزاداري امام حسين عليه السلام در محضر امامان شيعه عليهم السلام
کتاب زندگانی حضرت ابالفضل العباس (ع)
نقش آفرینی حضرت عباس(علیه السلام) در حماسه عاشورا
علت عدم حضور سليمان بن صرد در کربلا
بازخوانی رزم نوجوان ماه‌رو در کربلا
جريان شناسي تاريخي رويكرد و قرائت حماسي ـ اسطوره‌اي از واقعة عاشورا
عزادارى، سنت يا بدعت؟
تاريخ عزادارى براى امام حسين(عليه السلام)
محمد بن حنفيه و قيام کربلا
چرا امام حسين(ع) به روزگار حکومت معاويه قيام نکرد
مسئله آب در کربلا
امام حسين عليه السلام و حکومت ديني
عزت طلبى در نهضت امام حسين(ع)
چرا امام حسين(ع) به روزگار حکومت معاويه قيام نکرد
قيام عاشورا: بايدها و پيامدها
جزئیات اخبار شهادت امام حسین در منابع کهن
عاشورا در آينه آمار و ارقام
از مرثيه تا تعزيه (بازخوانى تاريخى - هنرى تعزيه)
عزاداري امام حسين عليه السلام در محضر امامان شيعه عليهم السلام
بازخوانيِ چند حديث مشهور درباره عاشورا
عاشورا در آينه آمار و ارقام
عزادارى، سنت يا بدعت؟
بستر تاريخي‌ عزاداري امام حسين(ع)‌ در اهل‌ سنت‌
عوامل و انگيزه هاي تحريف در تاريخ عاشورا- بخش اول
عنصر آزادگي در نهضت حسيني
عبدالله بن جعفر و قيام كربلا
شهيد مطهري، پيامهاي عاشورا و خطر تحريف، مروري دوباره
شبهه زدايي از قيام امام حسين
زمينه هاي اجتماعي واقعه عاشورا
چرا امام حسين در روزگار معاويه قيام نکرد؟
جزئیات اخبار شهادت امام حسین در منابع کهن
نهضت عاشورا، پيام ها و پيامدها
پژوهشى درباره نام، سن و كيفيّت شهادت طفل شيرخوار امام حسين(ع)
فلسفه قيام عاشورا
قيام حسيني و عبدالله بن عباس
عوامل و انگيزه هاي تحريف در تاريخ عاشورا- بخش اول
پژوهشي درباره فرجام و محل دفن سر مطهر امام حسين(ع) و سرهاي ديگر شهدا
عنصر آزادگي در نهضت حسيني
شهيد مطهري، پيامهاي عاشورا و خطر تحريف، مروري دوباره
شبهه زدايي از قيام امام حسين
روي کردي هدف شناختي به نهضت عاشورا (نقد ديدگاه ها)
تحريفات عاشورا در مكتب تاريخ‏ نگارى شام
پژوهشى در اربعين حسينى(عليه السلام)
بن مايه ها و درون مايه هاي رخداد عاشورا (بررسي تاريخي)
از عاشوراي حماسه تا عاشوراي مرثيه
علت عدم حضور سليمان بن صرد در کربلا
روي کردي هدف شناختي به نهضت عاشورا (نقد ديدگاه ها)
بازخوانی رزم نوجوان ماه‌رو در کربلا
زمينه هاي اجتماعي واقعه عاشورا
پربازدید ترین مطالب
کتابشناسی امام حسن عسکری(ع) ( 4749 )
آثار منسوب به امام صادق (ع) ( 3946 )
زندگينامه حجت الاسلام و المسلمین ناصر باقری بیدهندی ( 3566 )
تعامل امام عسکری(ع) با فرقه‌ها و جریان‌های شیعی ( 3562 )
فهرست جلسات بررسی تاریخ کلام امامیه در عصر حضور ائمه (ع) ( 3533 )
رفتار سیاسی امیرمؤمنان (ع) و پاسخی به پرسش ها و اشکالات ( 3157 )
ماجرای عقیم بودن امام حسن عسکری(ع) ( 3023 )
جایگاه غدیر در سقیفه ( 2909 )
نکات اصلی و کلیدی در مطالعات غدیر شناسی ( 2776 )
آنه ماری شمیل و کتاب محمد رسول خدا (ص) ( 2774 )


  چاپ        ارسال به دوست


مقالات متفرقه تاریخی


درباره منابع تاریخ عاشورا


نویسنده: رسول جعفریان


بى تردید تحوّل عظیم عاشورا براى تمامى مسلمانان حادثه اى شگفت آور و قابل توجه بوده و در میان رخدادهایى که در قرون نخستین اسلامى رخ داده است, و بى تردید پس از حادثه ظهور اسلام, مهم ترین حادثه تلقى مى شده است.1 به همین دلیل, عنایت به آن و نگارشِ تاریخ آن, جدى تر از سایر رخدادها بوده و تواریخ متعددى در این باره نوشته شده است. مع الاسف بسیارى از این تواریخ از میان رفته است; با این حال, در میان آثار برجاى مانده, هنوز مى توان امیدوار بود که نه تنها کلیت حادثه بلکه بسیارى از جزئیات آن ثبت, و سیر تاریخى این رخداد از حرکت امام حسین(ع) از مدینه تا شهادت آن حضرت و اصحابشان در کربلا, در منابع ضبط شده باشد. طبعا اختلافاتى در نقلها, در باره برخى رخدادها و اشخاص و گفته ها و مکان ها هست که جاى نقد و بررسى دارد.

در آغاز یک پرسش را باید پاسخ دهیم و آن این که نویسندگان تواریخ مربوط به عاشورا چه کسانى و با چه گرایش هاى مذهبى بوده اند؟ امروزه سلفى ها که سنیان متعصبى هستند, بر این باورند که منابع تاریخ اسلام را شیعیان تدوین کرده اند.

این سخن را سنیان متعصب قرن سوم و چهارم نیز مطرح کرده بسیارى از مورخان بنام قرون اولیه را شیعه مى دانستند. آنچه در این باره مى توان گفت این است که اصولا بکار بردن تعبیر شیعه در باره این گروه ها مى تواند دلایل مختلفى داشته باشد. عثمانى مذهب ها که سخت گیرى مذهبى زیادى داشتند, روزگارى هر کسى را که تمایل جدى به امام على(ع) داشت, شیعه معرفى مى کردند. اگر فردى امام على(ع) را بر عثمان مقدم مى داشت, از نظر آنان یک شیعه به حساب مى آمد. اگر شخصى امام على(ع) را بر ابوبکر و عمر ترجیح مى داد, حتى اگر آنان را قبول داشت, شیعه غالى و حتى رافضى شناخته مى شد. طبعا جرم کسى که از اساس به مشروعیت خلفاى اولیه باور نداشت, بسیار بیش از این بود. این افراد متعصب که از قرن دوم تا چهارم, کتابهاى رجالى را براى ارزیابى سند روایات تدوین مى کردند,2 با همین نگاه, بسیارى از راویان عراقى را شیعه معرفى کردند و با ادعاى آن که اینان از اهل اهواء بوده و بدعت گرا هستند, آنان را قدح مى کردند. از همین جا بود که مورخان عراق که به تحولات عراق با دید بازترى مى پرداختند و احیانا از زاویه یک عراقى, از شام و تسلط امویان متنفر بودند, به تشیع متهم مى شدند. در واقع, عثمانى ها مورخى را مى پسندیدند که هیچ گونه اشکالى به صحابه پیامبر(ص) وارد نکند; و طبعا از معاویه نیز به عنوان صحابى پیامبر(ص) و خال الموٌمنین ستایش کند. همچنین از نقل فضائل امام على(ع) به ویژه فضائلى که برترى امام را نسبت به خلفا روشن مى کند, خوددارى ورزد. در غیر این صورت, او را متهم به تشیع مى کردند. کافى بود یک راوى, خبرى را که به نوعى قدح در یک صحابى است, نقل کند; در این صورت متهم به رافضى گرى مى شد.

با این مقدمه مى توان به این نکته پى برد که چرا نویسندگان سلفى از قدیم و جدید مورخان صدر اسلام را که تا اندازه اى با دیدى بازتر وقایع عراق دوره امویان را نقل مى کنند, متهم به تشیع کرده اند.

از سوى دیگر, سخن گفتن در باره این که مورخان به لحاظ مذهبى چه گرایش هایى داشته اند, صرف نظر از اتهامات وارد شده در منابع رجالى اهل حدیث, فوق العاده دشوار است. اگر بخواهیم در قالب هاى معمول و تعریف هاى شناخته شده از تشیع, تسنن یا هر گرایش مذهبى دیگر, از گرایش هاى مذهبى این افراد سخن بگوییم, نخستین اشکال آن است که بسیارى از این قالب ها در طول زمان شکل گرفته و تطبیق آنها بر یک دوره تاریخى یا شخصى که در آن دوره بوده, کار دشوارى است. دومین اشکال این است که علائم نقل شده از گرایش مذهبى آنها گاه به قدرى مبهم است که با آنها نمى توان به طور قاطع در باره گرایش مذهبى مشخص یک فرد سخن گفت. به علاوه, و در واقع سومین مشکل آن که برخى از امور مثل محبّت اهل بیت(ع) میان فرقه هاى مختلف مشترک است و به صرف وجود آنها در آثار یک مورخ, نه شیعه مى تواند مدعى شیعه بودن آن شخص بشود و نه سنى افراطى مى تواند آن فرد را شیعه دانسته, آثارش را رد کند.

به هر روى سخن گفتن در این باره دشوار است. مى کوشیم تا با مرورى مختصر بر زندگى آنها, در این باب و آثار آنان در باب امام حسین(ع) قدرى در باب گرایش مذهبى شان هم سخن بگوییم. طبعا در باره برخى اساسا تردیدى وجود ندارد.

باید گفت, محدثان که روى سند احادیث تکیه زیادى داشتند, مورخان را ـ که آنان را اخبارى مى خواندند ـ به عنوان راویان غیر قابل اعتماد مى شناختند; چرا که شاهد بودند که اینان به هر روى بر آنند تا همه اخبار موجود, اعم از درست و نادرست را نقل کنند, کتاب هایشان را پرحجم کرده و جزئیات بیشترى را ارائه کنند. چنین روشى براى محدثى که فوق العاده به سند حدیث اهمیت مى داد, قابل قبول نبود. این قاعده تقریبا کمتر استثناء داشت. ابن اسحاق, ابومخنف, مدائنى, واقدى همه مشمول این نگاه محدثان مى شدند.

در این میان, گهگاه مورخى مانند ابن سعد که همبستگى فکرى با اهل حدیث داشت, مورد تأیید قرار مى گرفت.
در میان مقتل هاى اصیل موجود که مى توان با اعتماد کلى بر آنها به بررسى رویداد کربلا پرداخت, پنج مورد وجود دارد که قابل توجه است. این پنج مورد مربوط به قرن دوم تا اوائل قرن چهارم هجرى است. در قرون بعد آنچه نگاشته شده, منهاى مطالبى که به نوعى از این پنج مأخذ گرفته اند و همانها نیز نیاز به بررسى دارد, دشوار مى تواند به عنوان منبع و مأخذ اولیه به حساب آید. این پنج منبع عبارتند از: مقتل الحسین(ع) ابومخنف, ابن سعد, بلاذرى, دینورى و ابن اعثم. در این میان آنچه طبرى و شیخ مفید در الارشاد و ابوالفرج اصفهانى در مقاتل الطالبیین آورده اند, تقریبا برگرفته از ابومخنف است; همین طور خوارزمى در مقتل الحسین(ع) آورده, به طور عمده برگرفته از فتوح ابن اعثم است. پیش از آن که به سراغ مقتل هاى موجود برویم, لازم است اشاره کنیم که چندین مقتل کهن وجود داشته که امروزه از آنها خبرى در دست نیست. از آن جمله مقتل الحسین(ع) محمد بن عمر واقدى (م 207 یا 209) است که ابن ندیم و یاقوت حموى از آن یاد کرده اند.3 کتاب دیگر با عنوان مقتل الحسین(ع) از ابوعبیدة معمر بن مُثنّى (م 209) است که کتابى با این عنوان داشته و در دست ابن طاوس (م664) بوده است.4 کتاب دیگر با عنوان مقتل الحسین(ع) از نصر بن مزاحم منقرى (م 212) صاحب کتاب وقعة صفین است.

ابن ندیم و نجاشى از این کتاب یاد کرده اند.5 ابوعبید قاسم بن سلام هروى (م 224) هم کتابى با عنوان مقتل الحسین(ع) داشته است.6 ابوالحسن على بن محمد مدائنى (م 224 ـ 225) کتابى با عنوان مقتل الحسین(ع) داشته است که ابن شهرآشوب از آن یاد کرده است.7 عبدالله بن محمد معروف به ابن ابى الدنیا (م 281) نویسنده آثار متعدد از جمله مقتل على بن ابى طالب(ع) که به چاپ رسیده, کتابى باعنوان مقتل الحسین(ع) داشته است.8 یعقوبى که در کتاب تاریخ خود صفحات اندکى به جریان عاشورا اختصاص داده, کتابى مستقل با عنوان مقتل الحسین(ع) داشته است.9 ابوعبدالله محمد بن زکریا الغلابى (م 298) که کتاب الجمل وى یافت شده و به چاپ رسیده, کتابى با عنوان مقتل الحسین(ع) داشته است.10 ابوالقاسم عبدالله بن محمد بن شاهنشاه بغوى بغدادى (م 317) کتابى با عنوان مقتل الحسین(ع) داشته است.11
ابومخنف و مقتل الحسین(ع)
قدیمى ترین مورخ کربلا ابومخنف لوط بن یحیى (م 157) است که کتاب مشخصى با عنوان مقتل الحسین(ع) داشته است. وى از خاندانى عراقى بود (جدش مخنف بن سلیم از یاران امام على(ع)) که تشیع کوفى داشتند; تشیعى که مانند آن را بسیارى از محدثان آن زمان کوفه مانند اعمش و بسیارى از عراقى ها, داشتند. ابومخنف توسط رجال شناسان سنى تضعیف شده و ابن عُدیّ (م 365) او را شیعى افراطى خوانده است.

نگاهى به اخبار وى در طبرى و کتاب هاى دیگر نشان مى دهد که وى موضع تندى بر ضد خلفا ندارد. ممکن است کسى بگوید که وى چنین موضعى داشته و طبرى آن گونه اخبار وى را نیاورده است; ولى باید توجه داشت که علماى شیعه از آثار وى فراوان نقل کرده اند; اگر واقعا در اخبار او چیزى در باب مطاعن خلفا وجود داشت, دست کم در آثار شیعیان روایت مى شد. با این حال مى توان پذیرفت که وى نوعى عقیده به تشیع دارد; در همان حدى که در کوفه رایج بوده است; یعنى راجع به خلفاى اول و دوم اثباتا و نفیا حرفى نداشتند; نسبت به خلیفه سوم انتقادهایى تندى مى شده و معاویه را اصلا نمى پذیرفتند. این همان چیزى است که در کربلا در خبر راجع به بریر بن حُضیر منعکس شده است: ابومخنف به نقل از یوسف بن یزید از عفیف بن زهیر که خود در کربلا حضور داشته است نقل مى کند که:

(خرج یزید بن معقل… فقال: یا بریر! کیف ترى الله صَنَع بک؟ قال: صنع الله واللهِ بى خیرا و صنع الله بک شرّا. قال: کذبت. و قبل الیوم ما کنت کذّابا. هل تذکر و أنا أماشیک فى بنى لوذان و أنت تقول: إنّ عثمان بن عفّان کان على نفسه مُسْرفًا, و إنّ معاویة بن ابى سفیان ضالّ مضلّ, و إنّ امام الهدى و الحقّ علیّ بن أبى طالب.)12 یزید بن معقل از دل سپاه دشمن درآمد و خطاب به بریر از اصحاب امام حسین(ع) گفت: اى بریر; کار خدا را با خود چگونه مى بینى؟ گفت: کار خدا با من بسیار خیر و خوب و با تو بسیار شر بوده است. یزید گفت: دروغ مى گویى, در حالى که پیش از این دروغگو نبودى. خاطرت هست که من و تو در میان بنى لوذان قدم مى زدیم و تو مى گفتى: عثمان بر نفس خود زیاده روى کرد و معاویه فردى گمراه و گمراه کننده است و على بن ابى طالب امام هدایت و حق است؟ این سه قضاوت در باره عثمان, معاویه و امام على(ع) مبناى تشیّع عمومى عراقى ها بود که به ویژه در کوفه وجود داشت.

در حال حاضر, نگرش اهل حدیث باز در عربستان حاکم شده و نسبت به مرویات ابومخنف و امثال آن حساسیت نشان داده مى شود; به طورى که در نقد آن کتاب و رساله مى نگارند. براى نمونه کتاب مرویّات ابى مخنف فى تاریخ الطبرى از یحیى بن ابراهیم بن على الیحیى در سالهاى اخیر در ریاض به چاپ رسیده و در اصل پایان نامه کارشناسى ارشد نویسنده بوده است. (ریاض, دارالعاصمة). نویسنده گاه در نقد روایات ابومخنف انتقادهایى را مطرح کرده که بر اساس آنها انسان در عربى خوانى موٌلف هم تردید مى کند. براى مثال در نقد این روایتِ ابومخنف که سخنان ابوبکر را در سقیفه آورده; آنجا که خطاب به انصار مى گوید: (و أنتم یا معشر الأنصار من لاینکر فضلهم فى الدین و لا سابقتهم العظیمة فى الاسلام, رضیکم الله أنصارا لدینه و رسوله و جعل إلیکم هجرته و فیکم جلّة أزواجه و أنصاره, فلیس بعد المهاجرین الأوّلین عندنا أحد بمنزلتکم), چنین نقد کرده است که این سخنِ ابوبکر خطاب به انصار که (و فیکم جلّة أزواجه) نمى تواند از ابوبکر باشد; زیرا إذ عامة أزواجه علیه الصلاة و السلام من قریش بل انّه لم یثبت بسند صحیح زواجه من الأنصار قط.13 زیرا زنان آن حضرت همگى از قریش بودند; بلکه به سند صحیح ثابت است که پیامبر(ص) هرگز زن انصارى نگرفت. بنابر این چگونه ابوبکر در سقیفه گفته است که عامه یا بیشتر زنان پیامبر(ص) انصارى هستند. مع الاسف این نویسنده عرب! حتى مقصود از یک متن ساده عربى را در نیافته است; مقصود ابوبکر این نیست که پیغمبر زن یا زنان انصارى گرفته است; بلکه مقصود این است که زنان پیغمبر و انصار او همه در مدینه و در میان شما انصار زندگى مى کنند! البته ممکن است برخى انتقادهاى وى یا دیگران بر ابومخنف وارد باشد; اما به هر حال, موضعگیرى او به لحاظ همین نسبت تشیع به ابومخنف تند است. حقیقت آن است که اگر ابومخنف شیعه بسیار افراطى یا به اصطلاح رافضى بود, اساسا همین مقدار اخبارى نیز که نقل کرده, دست کم با این لحن و سبک و سیاق نقل نمى کرد. به هر روى, ابومخنف, با توجه به آن که تولدش در حوالى سال هشتاد هجرى و یا حتى اندکى پیش از آن بوده, قدیمى ترین نویسنده اى است که اخبار کربلا را نوشته و به دست ما رسیده است. بر اساس تحقیق آقاى یوسفى غروى در مصادر ابومخنف که در مقدمه متن استخراجى مقتل ابومخنف از تاریخ طبرى نوشته, (و نام آن را وقعة الطف نهاده) بسیارى ا

ز اخبار وى از کسانى است که در کربلا حضور داشته و یا در آن زمان زنده بوده و اخبار کربلا را روایت کرده اند.
براى مثال وى خبرى را از همسر زهیر بن قین روایت مى کند: قال ابومخنف: فحدثَتْنى دلهم بنت عمرو امرأة زهیر بن القین.14 طبعا در این مسأله هیچ مشکلى به لحاظ سال وجود ندارد. در بسیارى از موارد نیز با یک یا حداکثر دو واسطه اخبار کربلا را روایت مى کند. مثلا اخبارى را با یک واسطه از طِرمّاح بن عدى بن حاتم طائى نقل مى کند. یا اخبارى را از عقبة بن سمعان که در شب عاشورا کنار امام حسین(ع) بوده و روز عاشورا مجروح شده و سالم مانده, با یک واسطه نقل کرده است.15

گفتنى است که به رغم آن که گزارش ابومخنف نزدیکترین گزارش به واقعه کربلاست, به هیچ روى کامل نیست. محتمل است که برخى مطالب آن را طبرى تلخیص کرده باشد; اما گاه از متن یک داستان بر مى آید که ناقص نقل شده و در مقایسه, آنچه را که بلاذرى, دینورى و یا ابن سعد در انساب, اخبار الطوال یا طبقات آورده اند, کامل تر است.

در میان آثار شیعه, شیخ مفید (م 413) در کتاب الارشاد بیشترین استفاده را از مقتل ابومخنف کرده است. این امر از تشابه نقلهاى ایشان با آنچه در تاریخ طبرى آمده است, قابل درک است. گرچه تفاوت هایى نیز دیده مى شود که مى تواند ناشى از استفاده شیخ مفید از متن اصلى مقتل ابومخنف باشد; چنان که محتمل است شیخ مفید با استفاده از مآخذ دیگر, جملاتى را بر متن نقلهاى ابومخنف افزوده باشد. یک متن داستانى هم در باره حادثه کربلا به ابومخنف منسوب است که محققان در درستى آن تردید جدى دارند; چرا که اشکالات زیادى در آن وجود دارد.16 در این باره در مقدمه کتاب وقعة الطف توضیحاتى آمده و موارد تعارض آن با مقتل اصلیِ ابومخنف که طبرى در کتاب خود جاى داده, بیان شده است. به طور طبیعى مقایسه اخبار این متن با آنچه در متن اصلى ابومخنف آمده, نشان مى دهد که یک نفر آن را به صورت داستانى و به احتمال براى مجالس تعزیت و سوگوارى تحریر کرده و اطلاعاتى را بر آن افزوده است.

مقاتل الطالبیین اثر ابوالفرج اصفهانى (284 ـ 356) اثرى جاودانه در شرح مبارزات علویان با دولت هاى غاصب اموى و عباسى است; اثرى منحصر به فرد که در روزگار خود مانندهایى داشته که از میان رفته و این اثر از آن دست کتاب ها که در باره طالبیان بوده, برجاى مانده است. بخشى از این کتاب (ص 84 ـ 121) به حادثه کربلا اختصاص دارد و در این بخش, عمده نقل ها برگرفته از ابومخنف است; افزون بر آن روایاتى از این سوى و آن سوى بر آن افزوده شده که در این میان, روایاتى از امام باقر و گهگاه از امام صادق(ع) است که در منابع دیگر نیامده و بنابر این مغتنم است.
محمد بن سعد و مقتل الحسین(ع)
در آغاز این بحث اشاره اى به نقد اهل حدیث نسبت به مورخان داشتیم که هر کدام آنان را با اتهامى از میدان اعتماد کنار مى گذارند و کسى از مورخان سالم از دست آنها رها نشده است. این مطلب شامل کسانى چون ابن اسحاق, واقدى, ابومخنف و هشام کلبى و پدرش محمد بن سائب و دیگران مى شود. با این حال, کسانى از مورخان, ولو گرفتار زبان تند اهل حدیث شده اند, اما بعدها توسط ذهبى و ابن حجر تبرئه گشته اند. دلیل این اقدام آنان این است که خود ذهبى و ابن حجر هر دو مورخ بوده اند و آگاهند که تخطئه این افراد ضربه سنگینى به معارف تاریخى مسلمین مى زند. بنابر این نخواسته اند با قدح اینان, حجم زیادى از معارف تاریخى ـ اسلامى را بى اعتبار سازند. به علاوه نسبت به برخى از مورخانى که همدلى بیشترى با اهل حدیث داشته اند, توجه بیشترى معطوف داشته اند. نمونه این گروه محمد بن سعد (م 230) مشهور به کاتب الواقدى است که ولو در موردى یحیى بن معین سخن نقل شده از او را دروغ خوانده; اما از قدماى رجالیین سنّى, ابوحاتم رازى او را صدوق خوانده و بعدها شمس الدین ذهبى از وى دفاع کرده است.17 به هر روى در سنى بودن ابن سعد و حتى اهل حدیث بودن او تردیدى وجود ندارد.

محمد بن سعد, متن مهمى از واقعه کربلا در ذیل شرح حال امام حسین(ع) در طبقات خود آورده است که متنى پر مطلب و به لحاظ تاریخى غنى است; گرچه به هر روى ممکن است برخى از اخبار وى قابل نقد باشد. از آنجایى که چاپ نخست کتاب طبقات الکبرى در اروپا بر اساس نسخه ناقصى صورت گرفت, مقدار زیادى از شرح حال ها از آن چاپ افتادگى داشت که در دهه اخیر بخش هاى چاپ نشده در سه جلد مستقل به چاپ رسید. از جمله آنها شرح حال حَسَنَیْن(ع) بود. ابتدا این بخش را مرحوم سید عبدالعزیز طباطبائى بر اساس نسخه اى از قرن هفتم که در ترکیه نگهدارى مى شد, چاپ کرد و بعدها با تحقیق محمد بن صامل السلمى تحت عنوان الطبقات الکبرى, الطبقة الخامسة من الصحابة مطالب سقط شده از چاپ نخست را که از آن جمله شرح حال حسنین(ع) است, در دو جزءبه چاپ رساند. (طائف, مکتبة الصدیق, 1414). شرح حال امام حسین(ع) و مقتل آن حضرت در پایان جزءنخست این کتاب آمده است.

این شرح حال در دو بخش است: نخست شرح حال کلى از نسب و تولد و ویژگى ها و فضائل و مناقب و بخش دوم مقتل الحسین(ع) . شیوه ابن سعد روایت تاریخ به سبک حدیثى است که مطالب را بخش بخش به صورت مستند نقل مى کند و این ارزش علمى این متن را بالا مى برد. در بخش اول 90 خبر آمده است; اما در بخش مقتل که متأسفانه حالت سندى آن براى تک تک تحولات در بیشتر موارد از بین رفته, تنها چند سند کلى به دست داده شده است. در بخش مقتل تقریبا نزدیک به 50 خبر مستند هم آمده, اما همان گونه که گذشت, بخش عمده مقتل بدون سند و با استناد به اسنادى که در ابتداى مقتل آمده, نقل شده است.

در بخش این اسناد وى به چند سند اشاره کرده که منبع مورد استفاده خود ابن سعد, واقدى است که او با اسناد خود مطالبى نقل کرده است. ابن سعد به دنبال آن به استفاده از ابومخنف لوط بن یحیى و چند مأخذ دیگر اشاره مى کرده و سپس مى نویسد: و غیر هوٌلاء أیضا قد حدثنى فى هذا الحدیث بطائفة, فکتبتُ جوامع حدیثهم فى مقتل الحسین رحمة الله علیه و رضوانه و صلواته و برکاته.18

توجه ابن سعد به گزارش مقتل الحسین(ع) جالب است. در طبقات تقریبا این شیوه وجود ندارد که در ذیل شرح حال اشخاص, تحولات مهم تاریخى زندگى آنان را بیان کند; اما عظمت کربلا در ذهن ابن سعد وى را بر آن داشته است تا به این مسأله توجه ویژه مبذول دارد. البته نقلهاى زیادى هم آمده است که به نظر مى رسد ابن سعد هدفش از ارائه آنها, صرفا گردآورى بوده و درستى و نادرستى آنها امرى است که باید محققان به آن بپردازند. براى مثال, روى اخبارى که جهت گیرى آن چنان است که یزید را در واقعه شهادت امام حسین(ع) بى تقصیر نشان دهد و گناه را بر گردن ابن زیاد بگذارد, زیاد تکیه شده است.19 در این باره دو احتمال وجود دارد: یا آن که یزید واقعا این رفتارها را داشته و هدفش نوعى کار سیاسى بوده است; چنان که هیچ بازخواستى از ابن زیاد نکرد و او همچنان حکومت عراق را در دست داشت و حتى به او نوشت که بر عطایاى مردم کوفه بیفزاید; یا آن که مورخان اموى این اخبار را که حکایت از برخورد ملاطفت آمیز یزید با بازماندگان حادثه کربلا دارد, جعل کرده اند.

همچنین ابن سعد, اخبار زیادى آورده است که نشان از بروز برخى علائم غیر طبیعى در وضع آسمان و زمین در زمان شهادت امام حسین(ع) دارد. به روایاتى مانند این که هر سنگى را که بر مى داشتند, خون زیر آن مى یافتند, یا آن که پس از عاشورا سرخى در آسمان پدید آمد و غیر اینها برخى از حوادث غیر طبیعى دیگر در روز عاشورا که براى کسانى از سپاهیان عمر بن سعد رخ داده, اشارت رفته است.20 نقل این قبیل روایات از سوى ابن سعد که خود از علماى اهل حدیث عراق در نیمه نخست قرن سوم هجرى است, شگفت مى نماید.
بلاذرى و مقتل الحسین(ع)
احمد بن یحیى بلاذرى (م 279) مورخ و ادیب و نسب شناس برجسته عصر مأمون تا مستعین عباسى, در کتاب عظیم نَسَبى ـ تاریخى خود با عنوان انساب الاشراف, تاریخ اسلام را در قالب بیان شرح حال خاندان هاى برجسته عرب به دست داده است. وى در شرح نسب ابوطالب و فرزندانش, به تفصیل در باره امام على(ع) و فرزندانش سخن گفته و از جمله در باره امام حسین(ع) و مقتل هم فصلى مفصل را در کتاب خود آورده است. بخش طالبیان این کتاب در دو مجلد در سال 1397 قمرى توسط محقق برجسته محمدباقر محمودى در بیروت چاپ شده و اخیرا هم در چاپ متن کامل این کتاب که با اسم جمل انساب الاشراف چاپ شده, آن مطالب آمده است. از چاپ دو جلدى انساب که اختصاص به طالبیان دارد, در مجلد دوم, (که در ارجاعات از آن با عنوان ج 3 هم یاد مى شود; بدان دلیل که پیش از این دو جلد, یک جلد هم در سیره نبوى چاپ شده) ضمن صفحات 142 ـ 228 به اخبار کربلا اختصاص داده شده است.

با توجه به زمان تألیف این اثر, مى توان تصور کرد که وى از متون مکتوب پیش استفاده کرده و گاه از اسناد مستقلى هم بهره برده است. بلاذرى پس از ارائه چند حدیث در باره امام حسین(ع) تولد آن حضرت و فرزندانش به شرح وقایع کربلا مى پردازد و مطالبش را از تماس شیعیان کوفه با امام حسین(ع) از زمان صلح امام حسن به این سو, بدون آن که در بیشتر موارد مستندى ارائه دهد, با تعبیر قالوا آغاز مى کند.

طبعاً در مواردى هم سند نقل مى کند; از جمله از ابومخنف,21 هیثم بن عدى,22 هشام کلبى,23 و عوانة بن الحکم.24 یا با تعبیر (قال العتبى),25 (حدّثنى بعض الطالبیین);26 در مواردى هم از آثار عمر بن شبّه27 مورّخ معروف و نویسنده کتابِ تاریخ المدینة المنوره مطالبى نقل کرده که نشان مى دهد او نیز در این باره نوشته اى داشته است.

اخبار بلاذرى تفاوت هایى با اخبار دیگران دارد و این نشان مى دهد که از مصادر متنوعى استفاده کرده است. این اخبار در مقایسه با آنچه در منابع دیگر آمده, مى تواند روشنگر برخى از نکات ریز در واقعه عاشورا باشد. یک خبر جالب را که در تاریخ طبرى هم آمده, براى نمونه نقل مى کنیم: (قال حصین:28 فحدثنى سعد بن عبیدة: قال: إنّ اشیاخنا من أهل الکوفة لوقوف على تلّ یبکون و یقولون: اللهم أنزل علیه نصرک. فقلت: یا أعداء الله! ألا تنزلون فتنصرونه).29 به هر روى, انساب بلاذرى, یکى از منابع مهم کربلاست که به نوعى با روایت ابومخنف, ابن سعد و دینورى توافق دارد و مطالب آنها به رغم اختلافاتى که دارند, موٌید یکدیگر هستند.
دینورى و مقتل الحسین(ع)
ابوحنیفه احمد بن داود دینورى (م 282) گیاه شناس و مورخ است که دو اثر مهم یکى کتاب الانواء و دیگرى اخبار الطوال از وى برجاى مانده است. وى با این که فردى مسلمان است, اما علائق ایرانى دارد و به واقع, نه تاریخ اسلام بلکه تاریخ ایران را مى نگارد. وى تاریخ ایران را از پیش از اسلام آغاز کرده, با ورود اسلام به ایران بحث را ادامه مى دهد; یعنى از سیره نبوى و خلافت شیخین سخنى نمى گوید. پس از آن اخبار ایران و عراق را که دست در دست هم دارد تا دهه سوم قرن سوم هجرى ادامه مى دهد. مهم ترین بخش کتاب از فتح ایران تا سال 227 هجرى است و در میان این حوادث, از تحولات عراق با تفصیل بیشترى سخن گفته و از جمع 400 صفحه کتاب, صفحات 229 تا 262 را به اخبار امام حسین(ع) و عاشورا اختصاص داده است. هیچ گونه علائق مذهبى در اینجا وجود ندارد و به نظر مى رسد که موٌلف مسلمان سنى مذهبى است که تعصّب مذهبى ندارد.

کتاب وى یک تاریخ عمومى همانند تاریخ یعقوبى است و لذا به شکل حدیثى ـ مانند آنچه طبرى یا واقدى و ابن سعد دارند ـ به گزارش حوادث نپرداخته و در هر قسمت, سخن را با قالوا آغاز کرده و به شرح رخدادها پرداخته است.

تنها یک خبر را از حُمَید بن مسلم ـ یکى از منابع مهم اخبار کربلا که ابومخنف هم مطالب وى را استفاده کرده ـ آورده است که حکایت از پشیمانى عمر بن سعد ـ دوست خود حمید بن مسلم ـ پس از بازگشت از کربلا دارد; حمید مى گوید: عمر بن سعد با من دوست بود. وقت بازگشت از جنگ با حسین(ع) حالش را پرسیدم; گفت: (لاتسأل عن حالى, فإنّه ما رجع غائب الى منزله بشرّ مما رجعْتُ به, قطعْتُ القرابة القریبة, و ارتکبت الامر العظیم.)30 در میان اخبار این کتاب, گاه نکات بکر و تازه اى هست که در منابع دیگر نیست. مقایسه اخبار وى با آنچه در منابع پیشین آمده, نشان از آن دارد که هرچند مضامین اخبار بسیار مشترک است, اما تعابیر و عباراتى که وى آورده, در مآخذ دیگر نیامده است. به همین دلیل باید این کتاب را از منابع درجه اول عاشورا تلقى کرد.

احساس خاص دینورى در باره عاشورا و فاصله زمانى آن با وفات رسول خدا(ص) در این تأکید به دست مى آید که پس از اشاره به این نکته که: (و أمر عمر بن سعد بحمل نساء الحسین و أخواته و بناته و جواریه و حشمه فى المحامل المستورة على الإبل), مى نویسد: (و کانت بین وفاة رسول الله صلّى اللّه علیه وسلم و بین قتل الحسین خمسون عاما.)31 میان رحلت رسول خدا(ص) تا کشته شدن امام حسین (پنجاه سال) فاصله بوده است! موٌلف در شرح کیفیت یافتن محل اختفاى مسلم در شهر کوفه از طریق مسلم بن عوسجه و فریب او توسط یکى از غلامان ابن زیاد نکته اى در باره اخلاق دینى شیعیان آورده است با این عبارت که هوٌلاء الشیعة یکثرون الصلاة و از آن طریق دریافته که مسلم بن عوسجه که نماز فراوان مى خواند, شیعه است.32
طبرى و تاریخ عاشورا
بى تردید کتاب تاریخ طبرى, اثر پر حجم محمد بن جریر طبرى (م 310) گرچه درست ترین تاریخ هاى تدوین شده از دوره اسلامى نیست; اما بزرگترین آنها است. در این کتاب با نگاهى وسیع به مجموعه تحولات تاریخ اسلامى در سه قرن نخست هجرى (علاوه بر تاریخ انبیاء و ایران قبل از اسلام) پرداخته شده و روایاتى از منابع مختلف گردآورى شده است. هدف طبرى جمع آورى روایات و نگهدارى آن براى نسل هاى بعد و واگذارى بررسى و تحقیق در آن ها به دیگران بوده است.

طبرى در ذیل رخدادهاى سال 60 و 61 هجرى به بیان حوادثى که به عاشورا منجر شده پرداخته و در این باره از چندین مأخذ مهم استفاده کرده, و روایات ارجمندى را از گزند نابودى نجات داده است. در این که طبرى سنى مذهب است, کمترین تردیدى نمى توان داشت; اما این منافات با آن ندارد که کتابى در باره طرق حدیث غدیر نوشته باشد;33 چیزى که خشم اهل حدیث را برانگیخته و به همین دلیل به او نسبت تشیع داده اند. این مطلبى است که خود ذهبى به صراحت بیان کرده و نوشته است که به خاطر تألیف این اثر, متهم به تشیع شده است. ذهبى مى نویسد: (وأظُنّه بمثل جمع هذا الکتاب نُسِب الى التشیّع.) 34 مهم ترین بخش مقتلى که در تاریخ طبرى آمده, مطالبى است که از کتاب مقتل الحسین(ع) ابومخنف برگرفته شده است. این متن را طبرى از طریق هشام بن محمد بن سائب کلبى روایت کرده و به علاوه, از خود مقتل هشام کلبى هم بهره زیادى برده است. در واقع, هشام کتاب ابومخنف را همراه با اضافاتى که با اسناد خود داشته, به صورت کتابى درآورده که مورد استفاده کامل طبرى قرار گرفته است; با اسنادى از این قبیل: (قال هشام بن محمد, عن أبى مخنف… حدثت عن هشام, عن أبى مخنف…)35 و در مواردى هم از هشام بن محمد بدون آن که از ابومخنف نقل کرده باشد.36 طبرى همچنین از آثار واقدى استفاده کرده است (قال محمد بن عمر, حدثنى شرحبیل بن ابى عون عن أبیه…)37

با این همه, توان گفت که بخش عمده مقتلى که در طبرى آمده, از ابومخنف مى باشد. مطالب نقل شده از مقتل الحسین(ع) ابومخنف در تاریخ طبرى, تنها مطالبى است که از این مقتل باقى مانده و به احتمال در اصل کتاب اخبار دیگرى هم بوده است که به خاطر مفقود شدن آن, امروزه در دسترس ما نیست. مجموعه بخش کربلاى تاریخ الطبرى تحت عنوان استشهاد الحسین با کوشش السید الجمیلى به ضمیمه رساله رأس الحسین ابن تیمیه به چاپ رسیده است.38 متن پارسى شده این بخش طبرى به قلم بلعمى از روى نسخه اى که از قرن ششم برجاى مانده به چاپ رسیده است.39 گفتنى است که همه مطالب طبرى در بخش مقتل, از ابومخنف نیست; وى نقل هاى مهمى از امام باقر علیه السلام به روایت عمّار دُهْنى دارد که مأخذ مکتوب آن بر بنده روشن نیست. وى گاه خبرى را از این طریق نقل کرده و بعد به گفته خودش, مفصل تر از آن را از طریق ابومخنف نقل مى کند.40
احمد بن اعثم کوفى و مقتل الحسین(ع)
ابن اعثم کوفى (م حدود 314) در کنار مورخان کهنى مانند یعقوبى, مسعودى, طبرى, دینورى و بلاذرى, یکى از چهره هاى تاریخنگار برجسته اى است که بسیارى از تحولات تاریخ صدر اسلام را در کتاب الفتوح خود حفظ کرده و کتابش مانند آثار دیگران مملو از اخبار و آثارى است که نیاز به نقد و بررسى دارد. وى در این کتاب اخبار امت اسلامى را از پس از رحلت رسول خدا(ص) تا دوران خلافت مستعین در نیمه قرن سوم هجرى آورده و در این میان, سهم عمده اى تقریبا در حد یک نهم کتاب, به کربلا و نهضت امام حسین(ع) اختصاص داده است. ما در جاى دیگرى در باره مآخذ این کتاب سخن گفته ایم.41 آنچه یادکردنى است این که ابن اعثم نیز همانند برخى مورخان دیگر, اسناد تک تک نقل ها را نیاورده و تنها فهرستى کوتاه از آن ها در آغاز کتاب و برخى موارد دیگر به دست داده است.

بخش کربلاى کتاب فتوح, حاوى اخبار ریز و دقیقى است; گرچه ساخت عبارات در برخى از موارد داستانى شدن شمارى از رخدادها را نشان مى دهد و این طبعا از ارزش کلى کتاب در قیاس با سایر متون مى کاهد. با این حال, از آن جایى که بسیارى از اخبار این کتاب درآثار دیگر هم آمده, و با مقایسه میان آنها صحّت آنها قابل اثبات است, نباید چندان در درستى بسیارى از مطالب آن تردید کرد. بسیارى از خطبه هاى امام حسین(ع) و نامه هاى آن حضرت که در فتوح آمده, در مآخذ دیگر نیز آمده که همراه با تفاوت هاى چندى است.

در این که ابن اعثم گرایش شیعى دارد یا سنى, اطلاعاتى خارج از کتاب در اختیار نیست; آنچه در کتاب آمده, گرایش ویژه اى است که با قالب هاى رسمى تعریف شده از شیعه و سنى سازگار نیست. نگاهى به بخش هاى نخست این کتاب در باره جنگهاى ردّه, گرچه حاوى اخبارى است که متفاوت با نگرش حاکم بر تاریخنگارى ردّه در دید اهل سنت است, اما در مجموع, بسان دیدگاه هاى شیعى منتقدانه نیست; اخبار مربوط به خلافت دو خلیفه نخست, مطابق همان مطالبى است که سایر متون تاریخى آمده و این قبیل تاریخنگارى با آنچه که در مآخذ شیعى در این باره آمده, به لحاظ نگرش, قابل انطباق نیست. معناى این سخن آن است که شیعه دانستن ابن اعثم, به هیچ روى روا نیست; مگر آن که بسان گرایش شیعى که در کوفه بوده و پیش از این از آن سخن گفتیم, و حتى خود ابوحنیفه و اعمش و عده اى دیگر نیز همین گونه بودند, مورد نظر باشد.

بى تردید ابن اعثم, مطالب تازه اى را در باره کربلا براى ما حفظ کرده که در منابعى چون ابومخنف و دیگران نیامده است; هرچند این اخبار نیاز به بررسى دارد; اما به هر روى براى تکمیل بحث, اخبار مذکور مى تواند بسیار مفید باشد.

یکى از اخبار مهم و تازه ابن فتوح, وصیّت نامه اى است که آن حضرت براى محمد بن حنفیه در مدینه نوشتند. ابن اعثم متن آن را آورده و جمله مشهور امام حسین(ع) که فرمود: (إنّى لم أخْرُج اَشِرًا و لابطرًا و لا مُفْسدا و لا ظالمًا و انّما خرجْتُ لطلبِ الاصلاح فى امّة جدّى أرید أنْ آمُرَ بالمعروف و أنْهى عن المنکر و اُسیر بسیرةِ جدّى و سیرة أبى علیّ بن ابى طالب) در همین وصیّت نامه آمده است. تا آنجا که جستجو کردیم, این مطلب جز در فتوح نیامده است; هرچند ابن شهرآشوب جمله بالا را نه به عنوان وصیت نامه, بلکه از قول امام در گفتگوى با ابن عباس آورده است.42 با این حال صورت وصیت نامه اى آن به صورت یک متن مکتوب تنها در فتوح آمده و بحار نیز از منبعى گرفته که در مقایسه با فتوح, روشن مى شود که آن هم در اصل از فتوح بوده است.43

در موارد متعددى متن نامه ها و گزارش هایى که در منابع دیگر به اختصار آمده, در فتوح به شکل کامل ترى ضبط شده است. از نکات دیگرى که در مقتل ابن اعثم جلب توجه مى کند آن است که اخبار فراوانى در باره آگاهى امام حسین(ع) از شهادتش طى مسیر به وسیله خواب یا نداى یک منادى ناپیدا ـ هاتف ـ و حتى احادیثى از رسول خدا(ص) در این باره آمده است. این اخبار را در برخى از کتب حدیثى مى توان یافت; اما در منابع تاریخى دیگر که پیش از این, از آن ها یاد کردیم, تنها اشارات مختصرى در این باره آمده است. نمونه آن خواب دیدن امام حسین(ع) در شب قبل از خروج از مدینه است که طیّ آن پیامبر(ص) به امام حسین(ع) مى فرماید: (یا بُنیّ! یا حسین! کأنّک عن قریب أراک مقتولا مذبوحا بأرض کرب و بلاء من عصابة من أمّتى و أنت فى ذلک عطشان لاتسقى, و ظمآن لاتروى.44)

نمونه اى از داستانى شدن برخى از نقل ها, بحث مقدمات حرکت امام حسین(ع) از مدینه به مکه است; در نقل ابن اعثم, برخلاف همه نقل ها, ابتدا از امام حسین(ع) دعوت به بیعت مى شود; پس از مخالفت او, ولید بن عتبه خبر آن را به شام مى فرستد و با رسیدن پاسخ یزید است که برخورد تندى با امام حسین(ع) شده و آن حضرت حرکت مى کند.45 در منابع دیگر, این وقایع, چنان آمده است که امام حسین(ع) شب اول به قصر حاکم مدینه رفت و شب بعد مدینه را به قصد مکه ترک کرد. با این حال, در همین تفصیل که مشابه آن در بسیارى از موارد دیگر هم وجود دارد, جزئیاتى به چشم مى خورد که در عین آن که دقیق و جزئى و قابل توجه به نظر مى آید, اما در مآخذ دیگر نیامده است. براى نمونه, نحوه شهادت على اکبر متفاوت با مطالبى است که در مآخذ کهن پیشگفته در این باره آمده و نزدیک به مضمونى است که در روضه خوانى ها مورد توجه است. در این نص براى نمونه آمده است که (فلم یزل یقاتل حتى ضجّ أهل الشام من یده)46 على اکبر چنان جنگید که شامیان از دست وى به ناله و فغان درآمدند. این در حالى است که اساسا در سپاه کوفه, شامى وجود نداشته است. بخش هاى دیگرى از فتوح نیز مبناى همان مطالبى است که بعدها در مرثیه سرایى هاى امام حسین(ع) در محافل شیعى استفاده شد. براى مثال, تقریبا همه منابع کهن از عبدالله بن حسین, کودکى که در دامان امام حسین(ع) با تیر حرمله به شهادت رسید, یاد کرده اند; در این میان ابن اعثم و یعقوبى حکایت على اصغر را دارند که طفل شیرخوارى است و امام حسین(ع) او را از دم خیمه گرفت تا با وى وداع کند. در این وقت تیرى به طفل اصابت کرد که وى را به شهادت رساند; سپس امام با نوک شمشیر خود حفره اى کنده او را دفن کرد و و اشعارى هم که هفده بیت است, همانجا خواند!47 به نظر مى رسد بیشتر این رجزها مربوط به روزگارى دیگر است که به لحاظ تاریخى, متصل به اخبار کربلا گشته است. همچنین در میان منابع کهن, تنها منبعى که خطبه هاى برخى از زنان کربلا مانند حضرت زینب(ع) را آورده اند, همین ابن اعثم است,48 که از همان طریق بعدها به منابع دیگر هم وارد شده است.

آنچه در مناقب ابن شهرآشوب (م 588) در باره کربلا آمده, تلفیقى است از اطلاعاتى که از طبرى, ابن اعثم و برخى از منابع دیگر گرفته است. اشاره وى به این که امام حسین(ع) پیش از شهادت خود یک هزار و نهصد نفر را کشته است,49 مى تواند به استفاده وى از برخى از منابع داستانى در این زمینه اشاره کند.
خوارزمى و مقتل الحسین(ع)
ابوالموٌید موفق بن احمد مکى خوارزمى (م 568) اثرى مفصل و ارجمند در باره عاشورا فراهم آورده است.
وى را به اخطب خوارزم و خلیفة الزمخشرى مى شناسند; چرا که شاگرد وى بوده و همانند او مذهب حنفى داشته و به لحاظ عقاید, معتزلى بوده است. وى کتابى تحت عنوان مناقب ابى حنیفه دارد که در دو جزء در هند به چاپ رسیده است.

خوارزمى از روى تشیعى که داشته است, چندین اثر در باره اهل بیت تألیف کرده که از آن جمله همین مقتل الحسین است. برخى از کتاب هاى دیگر وى عبارتند از: کتاب قضایا امیرالموٌمنین(ع), کتاب رد الشمس على أمیرالموٌمنین(ع), مناقب امیرالموٌمنین(ع), الاربعین فى مناقب النبى الامین(ص) و وصیّه أمیرالموٌمنین(ع). وى در کتاب مقتل الحسین(ع)50 خود, پس از یک مقدمه کوتاه طى پانزده فصل مباحثى را در فضائل و تاریخ اهل بیت آورده است. از فصل اول تا هفتم, فضائل پیامبر, على(ع) فاطمه زهرا(ع) و حسنین(ع) آمده و در ادامه به اخبار پیامبر(ص) در باره امام حسین(ع) و سپس وقایع کربلا تا ماجراى مختار پرداخته شده است.

بخش هاى نخست کتاب که در فضائل است, به صورت روایى و مستند است و موٌلف ضمن آن, روایات را با ذکر مشایخ خود نقل کرده است. از آغاز بحث کربلا, مطالب بیش از همه از فتوح ابن اعثم روایت شده و موٌلف با تعبیر ذکر الامام احمد بن اعثم الکوفى مطالب را آغاز کرده است.51 وى پس از نقل مطالب فتوح که با تلخیص و تهذیب همراه است, گاه حدیث و نقلى را بر آن افزوده و باز نقل از فتوح را ادامه داده است.52 در مورد دیگرى پس از مطالبى که از ابن اعثم آورده, نکته اى را افزوده و در ادامه به کتاب فتوح باز مى گردد (رجعنا الى حدیث ابن اعثم الکوفى).53 مطالب افزوده, معمولا نقل هایى است که موٌلف به طور مستند و از طریق مشایخ خود نقل کرده است; وى در مواردى به مقایسه اخبار ابن اعثم با منابع دیگر هم پرداخته است.54 در بخش هاى مربوط به اخبار مختار مطالبى از کتاب المعارف ابن قتیبه و نیز ابومخنف آورده شده است.55 مطالبى هم از تاریخ عبدالکریم بن حمدان نقل شده,56 که دانسته نشد چیست. این احتمال هم وجود دارد که خوارزمى از نسخه کاملترى از فتوح بهره برده که امروزه آن نسخه در اختیار ما نیست.
مقتل الحسین(ع) امام طبرانى
ابوالقاسم سلیمان بن احمد شامى طبرانى (260 ـ 360) از بزرگترین محدثان قرن چهارم هجرى است که دو اثر شگرف او با عنوان معجم اوسط و معجم الکبیر مجموعه اى عظیم از روایات را در خود جاى داده است.

کتابى که تحت عنوان مقتل الحسین(ع) با تحقیق محمد شجاع صیف الله57 از وى به چاپ رسیده, مشتمل بر 148 روایت است که هر کدام به بخشى از زندگى امام حسین(ع) از فضائل تا رخدادهاى کربلا اختصاص دارد. پیش از وى, مرحوم سید عبدالعزیز طباطبائى این بخش را در کتاب الحسین و السنة58 به چاپ رسانده بود.59 طبعا این کتاب, کتاب مقتل به معناى معمول آن نیست, اما روایات آن مى تواند گوشه اى از مسائل مربوط به عاشورا را روشن کند. بسیارى از نقل ها, به تحولات غیر طبیعى که در پى شهادت امام حسین(ع) رخ داده, اختصاص یافته است. طبعا طرق این روایات, طرق اهل سنت است و طبرانى هم به عنوان یک محدث برجسته سنى شخصیتى شناخته شده مى باشد.
آثار دیگرى از قرن سوم و چهارم هجرى
بر خلاف انتظار در کتاب تاریخ الیقعوبى که بنا به شیعه بودن وى انتظار مى رفت اطلاعات بیشترى در باره کربلا در اختیار ما بگذارد, تنها اندکى در این باره سخن گفته شده است. (ج 2, ص243 ـ 245) همین طور در کتاب الامامة و السیاسة نیز که اثرى از قرن سوم یا اوائل قرن چهارم هجرى است, چند صفحه اى بیشتر در این باره نیامده است. در این اخبار وى در باره ورود اسرا به شام و برخورد با یزید قابل توجه است.60 صفحاتى چند هم در کتاب المحن محمد بن احمد بن تمیم التمیمى (م 333) در باره خبر شهادت امام حسین(ع) آمده است. (142 ـ 155) در این متن غلط هاى آشکارى وجود دارد که از آن جمله بکار بردن نام (شهر بن حوش) به جاى شمر بن ذى الجوشن است.61 با این حال, جسته گریخته آگاهى هایى در آن یافت مى شود; به ویژه اخبارى که در باره آثار غیر طبیعى حادثه کربلا آمده, بسان آنچه در طبقات ابن سعد یا منابع دیگر آمده, فراوان است. نمونه آن پیدایش (حمره) در آسمان و برآمدن خون از زیر سنگ هاست.62 در البدءو التاریخ از مطهر بن طاهر مقدسى که در حدود سال 355 هجرى تألیف شده, صفحاتى به رویداد کربلا اختصاص یافته است. (ج 6, ص8 ـ 13). وى بیعت یزید, سفر مسلم به کوفه و سپس واقعه کربلا را با کوتاهى نقل کرده و اشعار یزید را همزمان با زدن چوب بر لبان آن حضرت بوده, گزارش کرده است.

کتابى با عنوان تاریخ الخلفاء (نسخه قرن پنجم هجرى) بدون نام موٌلف برجاى مانده که به صورت عکسى در سال 1968 در مسکو به چاپ رسیده است. در این کتاب به تفصیل تمام واقعه کربلا گزارش شده است. (70 ب تا 87 آ). مع الاسف موٌلف این اثر روشن نیست; چنان که اسناد اخبار نیز در آن یاد نشده است; با این حال آشکار است که از منابع کهن بوده و گزارش آن موافق دیگر متون اصیل است. در یک مورد نامى از حمید بن مسلم به میان آمده63 که به طور معمول یکى از منابع ابومخنف است. در پایان شرح مقتل امام حسین(ع) مى نویسد: ما در باره ایام حسین و مقتل او سخن را بسط دادیم گرچه در مقابل آنچه راویان در این باره نوشته اند, اندک است. دلیل تفصیل ما آن بود که مانند چنین حادثه اى پیش و پس از اسلام رخ نداد; و گمان ما بر آن است که در سایر ادیان هم تا زمان ما چنین چیزى رخ نداده ; حتى نزدیک به آن هم انجام نشده. و سپس مى گوید: (الّلهم جدّد الّلعن علیهم و على من یَبْخل علیهم بالّلعن و کُنِ المُنْتقم لأهل بیت نبیّک بفضلک و رحمتک.)64
منابع داستانى, ادبى و روضه اى
آنچه گذشت, معرفى اهم منابع تاریخى بود که حتى در برخى از همان ها نیز داستان نویسى رسوخ کرده است. با این حال, مى توان آن ها را به عنوان مبناى کار پژوهش در بررسى حادثه کربلا پذیرفت. در ادامه همان منابع اصولى, بعدها آثارى دیگر تدوین شد که در تدوین آن ها به طور اساسى از آثار پیشگفته استفاده شده بود. با این حال, باید گفت, دانش تاریخ از قرن پنجم به این سوى, ضعیف شد. البته تاریخنگارى روز, در برخى از مناطق نیرومند بود, اما تاریخنگارى عصر نخست اسلامى, به دلیل دور شدن تدریجى مآخذ اولیه یا حذف عمدى آنها توسط گروه هاى مذهبى متعصب سنّى, راه را براى نگارش آثار تحقیقى مسدود کرد; به طورى که مردم بر اساس نگرش هاى مذهبى خود و بیشتر بر اساس رویکردهاى ادبى و اجتماعى, با آن برخورد مى کردند. نتیجه آن پدید آمدن آثارى بود که بیش از آن که تاریخى باشد, اثرى غیر تاریخى اما در عین حال, به جهات دیگر ارجمند است.

نکته مهم آن که روشن نیست دقیقا از چه زمانى, شمارى کتاب در باره حادثه کربلا نگاشته شده که چندان به بُعد واقعى تاریخى ماجرا توجّهى ندارد, بلکه این حادثه را به عنوان یک پدیده ویژه در قالب متونى خاص به شکل داستانى, ادبى, و روضه اى تصویر مى کند. آنچه باید به عنوان یک احتمال مورد بررسى قرار گیرد, آن است که نویسنده اى داستان نویس با نام ابوالحسن بکرى ـ ذبیح الله منصورى روزگار کهن ـ که بخش هاى عمده اى از تاریخ اسلام را به صورت داستانى در قرن پنجم یا… درآورده, مى تواند حلقه مهمى براى داستانى کردن روایت عاشورا باشد. وى مقتل امیرالموٌمنین على(ع) دارد که نسخه اى از آن در کتابخانه آیة اللّه مرعشى (ش 2/11499) موجود است. وى همچنین مقتل الحسین(ع) دارد که نسخه اى از آن در کشور مغرب , دانشگاه قرویین ضمن مجموعه شماره 3/575 در ص 77 ـ 86 آمده است. گرچه به نظر مى رسد این نسخه کوتاه است, اما ادبیات بکرى مى بایست به گونه اى در این بخش نیز نفوذ کرده باشد.65 همچنین مى توان گفت, بخشى از این رویکرد در جریان روضه خوانى هاى داخل جوامع شیعه پدید آمده که در بسیارى از آنها, با توجه به ضعف تفکر تاریخى و عدم آشنایى با متون اولیه, محصولى متفاوت اما به لحاظ عامیانه, موٌثر و پر انرژى پدید آورده است. نمونه برجسته آنها کتاب لهوف سید بن طاوس و مثیر الاحزان ابن نماى حلى است که همیشه مورد استفاده این قبیل محافل بوده و اساسا به هدف استفاده در همین محافل, تألیف شده است.

در واقع, از قرن ششم به بعد, در آثار عمومى به این حادثه پرداخته شده است. با علاقمندى جامعه سنى ـ شیعى در نقاط مختلف ایران به برگزارى مراسم عاشورا, از قرن ششم به بعد, در ادبیات فارسى اعم از نثر و نظم آثارى در باره واقعه کربلا پدید آمد. آخرین کتاب از این دست, روضة الشهداء ملاحسین کاشفى که در اوائل قرن دهم هجرى, در هرات تألیف شد. این کتاب داستان کربلا را در یک قالب ادبى بسیار زیبا ریخته و صرفنظر از مستند بودن نقل ها یا عدم آن, رخداد کربلا را به هیجانى ترین شکل ارائه کرده است. او در این راه از نثر زیباى خود و هم از اشعار خود و دیگران بهره گرفته و تحولى عمیق در مقتل خوانى که پیش از آن نیز باب بوده ایجاد کرده است. ما در مقالى مستقل در همین مجموعه در باره روضة الشهداء سخن گفته ایم.

با روى کار آمدن دولت صفوى, مراسم عاشورا جایگاه رسمى ترى یافت و متونى تازه در مقتل تألیف شد; گرچه موقعیت روضة الشهداء همچنان استوار بوده و (روضه خوانى) به معنان خواندن همین کتاب بوده است. همین طور (واقعه خوان) نیز کسى بود که متون مربوط به حادثه کربلا را در محافل مى خواند. این وضعیت همچنان در تزاید بوده و تا انتهاى دوره قاجار و پس از آن ادامه یافته و هر سال تألیف یا تألیفاتى در این زمینه از نثر و نظم بر میراث پیشین افزوده شده است.

یکى از آثارى که در اواخر دوره صفوى تدوین شد, کتاب المنتخب66 از فخرالدین طریحى (م 1085) است که محتواى مطالبى است که براى مجالس روضه عربى تنظیم شده و به رغم آن که بخش مهمى از ادبیات مرثیه خوانى عربى را براى کربلا نگاه داشته, از دقت تاریخى لازم در نقل ها برخوردار نیست.

به هر روى از این زمان به بعد دقت تاریخى وجود ندارد و همانگونه که گذشت, از مصادر دقیق در تدوین آثار جدید استفاده نشده است. آنچه از لحاظ بینشى در مقتل نویسى هاى این دوره وجود دارد آن که عمدتا از زاویه اندوه و غم و مصیبت و ابتلاءبه قضیه نگاه شده و پیش از آن که تدوین یک متن تاریخى درست در نظر باشد, تدوین یک اثر حزن زا به قصد روضه خوانى مورد توجه بوده است. غالب این آثار, براى مجالس سوگوارى تألیف شده و هدف عمده اش فراهم کردن زمینه براى گریه بوده است. نمونه هاى از این کتاب ها را که از دوره صفوى به بعد تألیف شده و عمده آنها از دروه قاجارى است نام مى بریم: ابتلاء الاولیاء (ادبیات فارسى, استورى, 993 (از این پس با نام استورى) ), ازالة الاوهام فى البکاء (ذریعه 11/61), اکسیر العبادة فى اسرار الشهادة از ملاآقادربندى (استورى, 986), امواج البکاء (استورى, 979, مرعشى, 7165), بحر البکاء فى مصائب المعصومین (ذریعه26/84), بحر الحزن (استورى, 990), بحرالدموع (مرعشى 2592), بحر غم (استورى, 964), بستان ماتم (استورى, 1001), بکاء العین (مرعشى, 6582), بلاء و ابتلاء در رویداد کربلا (استورى, 960), بیت الاحزان (استورى, 976), خلاصة المصائب (استورى, 1017), داستان غم (استورى, 964, مرعشی2916), دمع العین على خصائص الحسین(ع) (استورى, 995), الدمعة الساکبة فى المصیبة الراتبه (الذریعه 8/264) , ریاض البکاء (ذریعه 1/6), روضه حسینیه (استورى, 951, مرعشى, 6224, 6545), روضةالخواص (مرعشى, 3001), روضة الشهداء یزدى (مرعشى, 156), ریاض الاحزان (استورى, 972), ریاض الاحزان, (فهرست مسجداعظم, ص 215), ریاض الشهادة فى ذکر مصائب السادة (استورى, 958), سرالاسرار فى مصیبة ابى الائمة الاطهار (استورى, 996), طریق البکاء (ذریعه 15 / 164), طوفان البکاء (استورى, 967), عمان البکاء (استورى, 982), عین البکاء (استورى, 941), عین الدموع (مرعشى, 440), فیض الدموع (استورى, 988), قبسات الاحزان (استورى, 989), کنز الباکین (استورى, 969), کنز الباکین (مرعشى, 4550), کنز المحن (استورى, 991), کنز المصائب (استورى, 969, 987), لب عین البکاء (استورى, 942), لسان الذاکرین (استورى, 970), ماتمکده (استورى, 963, 975), مبکى العیون (مرعشى, 5006), مجالس المفجعة (استورى, 945), مجرى البکاء (ذریعه2 / 40), مجمع المصائب فى نوائب الاطائب (مرعشى, 3369, 5425, 6643), مجمع المصائب مازندرانى (مرعشى, 6572), محرق القلوب (استورى, 943), محیط العزاء(استورى, 945), مخازن الاحزان فى مصائب سید شباب اهل الجنان, مخزن البکاء (مرعشى, 1645, استورى, 969), معدن البکاء فى مقتل سیدالشهداء (مرعشى, 3017), مفتاح البکاء فى مصیبة خامس آل عبا (مرعشى, 2363), مفتاح البکاء (کتابخانه مطهرى,5 / 921), مناهل البکاء (مرعشى, 3455), منبع البکاء (ذریعه 22 / 358), مهیج الاحزان (استورى, 959), نجات العاصین (استورى, 1000), نور العین فى جواز البکاء (ذریعه 24 / 372), وسیلة البکاء (مرعشى, 5500), وسیلة النجاة (استورى, 961), ینبوع الدموع (مرعشى, 3083) هم و غم فى شهر المحرم, ملاحسین بن على حسن (مرعشى 5627), نوحة الاحزان و صیحة الاشجان, محمد یوسف دهخوارقانى, (مرعشى 1731), ابصار الابکار لانتصار سیدالابرار (مجلس, 12/ 9), ریاض الکونین فى مصائب الحسین(ع) (کتابخانه شهید مطهرى, ف 5 / 77).

دقت در اسامى این کتاب ها, نشانگر آن است که چند مفهوم کلیدى در آنها وجود دارد که عبارت است از بکاء, حزن, ابتلاء, اشک, مصیبت. کربلا در این دوره بیشتر از زاویه این مفاهیم مورد توجه قرار گرفته و همانگونه که اشاره شد کمتر دید تاریخى در آن مد نظر بوده است.

نکته دیگر در این آثار, آن است که تعجب از شکست اصحاب امام حسین(ع) سبب شده است تا آمار کشته هاى دشمن رو به ازدیاد بگذارد. در این باره نگاهى به اسرار الشهادة ملاآقادربندى و حتى تذکرة الشهداء ملاحبیب الله کاشانى, این قبیل ارقام نجومى را که با هیچ ملاک تاریخى قابل اثبات نیست نشان مى دهد. این قبیل آثار به قدرى دور از واقع بود که میرزاحسین نورى که خود عالمى اخبارى بود و بخش اعظم روایات ضعاف را در مستدرک الوسائل فراهم آورد, بر آن داشت تا با نوشتن کتاب لوٌلوٌ و مرجان به جنگ مقتل نویسان و مقتل خوانان برود.

مقتل نویسى در دوره معاصر, با اندکى تغییر موضع, صورت تازه اى به خود گرفته است. این گرایش مربوط به رخدادهاى پس از مشروطه در ایران است که به نحوى برداشت از اسلام را سیاسى تر کرده است.

آثارى که طى یک صد سال گذشته در این زمینه, به ویژه در محافل مذهبى نوگرا تدوین شده, متفاوت با آثار پیشین است. این مسأله تحقیق ویژه اى را مى طلبد که باید حکایت آن را تا شهید جاوید و آثار دیگرى از این دست که نگارش یافته دنبال کرد.
پی نوشت:
1. ابوریحان بیرونى بر این باور است که این حادثه حتى در میان امت هاى دیگر هم مانند نداشته است. بنگرید: الاثار الباقیه, (تصحیح پرویز اذکائى, تهران, 1380) ص 420 .
2 . بخشى از کتابهاى کهن در این باره عبارتند از: کتاب الکامل فى الضعفاء ابن عدى (م 365), الجرح و التعدیل رازى (م 327) التاریخ الکبیر بخارى الضعفاء عقیلى, تاریخ ابن معین, تاریخ ابى زرعه دمشقى , احوال الرجال جوزجانى (م 259) المجروحین ابن حبان (م 354) آثار متعدد دارقطنى (م 385) از جمله الموٌتلف و المختلف او, و همچنین آثار متعدد خطیب بغدادى (م 463) از جمله تاریخ بغداد.
3. الفهرست, ص 111; معجم الادباء, ج 7, ص 58; أهل البیت فى المکتبة العربیة, ص 532, ش 691 .
4. اهل البیت فى المکتبة العربیة, ص 533, ش 692 5. رجال النجاشى, ش 1148; الفهرست ابن ندیم, ص 106, اهل البیت فى المکتبة العربیه, ص 534, ش 693 .
6. سیر اعلام النبلاء, ج 19, ص 306, اهل البیت فى المکتبة العربیه, ص 535, ش 694 .
7. معالم العلماء, ش 486, اهل البیت فى المکتبة العربیه, ص 535, ش 695 .
8. سیر اعلام النبلاء, ج 13, ص 403; اهل البیت فى المکتبة العربیة, ص 536, ش 696 .
9. اهل البیت فى المکتبة العربیه, ص 537, ش 697 .
10. الفهرست ابن ندیم, ص 121; رجال النجاشى, ش 936; اهل البیت فى المکتبة العربیه, ص 538, ش 698 .
11. کشف الظنون, ج 2, ص 1794; اهل البیت فى المکتبة العربیه, ص 538, ش 699. مرحوم طباطبائى از چند عنوان دیگر هم در همانجا, ص 546 ـ 547 یاد کرده است.
12. تاریخ الطبرى, ج 5, ص 431 .
13 مرویات ابى مخنف, ص 107, 124 .
14 تاریخ الطبرى, ج 5, ص 396 .
15 تاریخ الطبرى, ج 5, ص 406 , 407, 413 .
16. مرحوم حاج شیخ عباس براى این که روشن کند از متن اصلى ابومخنف نقل کرده نه این متن ساختگى, در مقدمه نفس المهموم مى نویسد: و از مقتل ابى مخنف به توسط طبرى و از سید ابن طاووس تعبیر مى کنم به سید و از ابن اثیر به جزرى و از محمد بن جریر طبرى به طبرى و از ابى مخنف به ازدى {تعبیر مى کنم} تا مردم گمان نبرند از این مقتل معروف به ابى مخنف که با عاشر بحار به طبع رسیده است آن را نقل کرده ام; چون نزد من ثابت و محقق گردیده است که این مقتل از آن ابى مخنف معروف و یا مورخ معتبر دیگرى نیست و چیزى که در آن مقتل یافت شود, و دیگرى نقل نکرده باشد, اعتماد را نشاید… و اکثر بلکه جل منقولات تاریخ طبرى در مقتل, از ابى مخنف گرفته شده است و هر کس این مقتل معروف را با آنچه طبرى نقل کرده است, مقابله و تأمل کند, داند که این مقتل از وى نیست.
17 . میزان الاعتدال, ج 4, ص 560 .
18 . ترجمة الامام الحسین(ع) , ص 53 .
19 .همان, ص 83 ـ 84 .
20. همان, ص 89 ـ 91 .
21. انساب, ج 3, ص 156, 207 .
22. همان, ص 213 .
23. همان, ص 204 .
24. همان, ج 3, ص 182 .
25. همان, ص 156 .
26. همان, ص 206 .
27. براى نمونه, همان, ص 209, 211, 217, 227 .
28. مقصود حصین بن عبدالرحمن است که در طبرى نیز روایاتى در مقتل از وى به نقل از همین سعد بن عبیده و افراد دیگر نقل شده است. بنگرید: تاریخ الطبرى, ج 5, ص 391 ـ 393 .
29. همان, ص 225; تاریخ الطبرى, ج 5, ص 392.
30. اخبار الطوال, ص 260 .
31. همان, ص 259 .
32. همان, ص 235 ـ 236; در روضة الشهداء (تصحیح شعرانى, ص 218) توضیح فارسى این سخن با این عبارت آمده است: نگاه نظرش بر شخصى افتاد که جامه هاى سفید و پاکیزه پوشیده بود و بسیار در نماز رعایت مراسم خضوع و خشوع مى نمود. با خود گفت که شیعه جامه هاى سفید پاک مى پوشند و در نماز اکثار مى کنند; غالب آن است که این شخص از آن طایفه باشد.
33. بقایاى این کتاب تحت عنوان (کتاب فضائل على بن ابى طالب و حدیث الولایه) به کوشش ما و توسط نشر دلیل به سال 1379 در قم به چاپ رسیده است.
34. رسالة طرق حدیث من کنت…), ص26, ش 61 .
35. تاریخ الطبرى, ج 5, ص 400.
36. براى نمونه بنگرید: تاریخ الطبرى, ج 5, ص 386.
37. تاریخ الطبرى, ج 5, ص 344.
38. دارالکتاب العربى, بیروت, 1417.
39. تحت عنوان: قیام سیدالشهداء حسین بن على(ع) و خوانخواهى مختار, به کوشش محمد سرور مولائى, تهران, پژوهشگاه علوم انسانى, 1377 ش.
40. تاریخ الطبرى, ج 5, ص 347 و مقایسه کنید با ص 351.
41. منابع تاریخ اسلام, ص 167 ـ 168.
42. مناقب ابن شهرآشوب, ج 4, ص 89.
43. بحار الانوار, ج 44, ص 329 از محمد بن ابى طالب الموسوى (بدون یاد از نام کتاب خاصى).
44. الفتوح, ج 5, ص 28.
45. همان, ج 5, ص 15 ـ 29.
46. همان, ج 5, ص 209.
47. همان, ج 5, ص 210 ـ 212 روایت یعقوبى (ج 2, ص 245) کوتاه است و نام على اصغر در آن نیامده است.
48. بنگرید: الفتوح, ج 5, ص 222 ـ 223.
49. مناقب, ابن شهرآشوب, ج, 4 ص 110.
50. در باره این کتاب, نسخه ها و راویان آن بنگرید: اهل البیت فى المکتبة العربیه, ص 541 ـ 546.
51. مقتل الحسین(ع), ج , ص 254.
52. همان, ج 1, ص 263.
53. همان, ج 1, ص 270.
54. همان, ج 2, ص 104.
55. همان, ج 2, ص 199, 204.
56. همان, ج 2, ص 200, 210, 254, 292 ـ 293.
57. کویت, دار الاوراد, 1992.
58. تهران, مدرسه چهل ستون, 1397 ق.
59. و همچنین بنگرید به مطالبى که ایشان در باره این کتاب در اهل البیت فى المکتبة العربیه, ص 539 و 540 ش 701, 702 نوشته است.
60. الامامة و السیاسة, ج 2, ص 12.
61. کتاب المحن, ص 147.
62. همان, ص 153 ـ 154.
63. تاریخ الخلفاء, برگ 86 آ.
64. همان, برگ 87 آ.
65. در باره ابوالحسن بکرى اختلاف نظرهاى زیادى وجود دارد که بخشى از آنها در گفتارى کوتاه در فهرست مرعشى ج 29, ص 128 ـ 133 آمده است.
66. چاپ شده تحت عنوان (المنتخب للطریحى فى جمع المراثى و الخطب المشتهر بالفخرى), قم, منشورات الشریف الرضى, 1420.


١٣:٥٥ - جمعه ٣١ مرداد ١٣٩٩    /    شماره : ١١٣٢١٩    /    تعداد نمایش : ١٢٣


نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 





مقالات گروه

نقدی بر آخرین سخن امام حسین(ع) با شَمِر

نویسنده: حسین حسینیان مقدم؛ برخي مقاتل آخرين لحظات زندگي حضرت سيد الشهداء(ع) را چنين واگويه کرده‎اند که وقتي شمر بر سينه حضرت نشست، امام(ع) فرمود: «مَنْ أَنْتَ، فَقَدِ ارْتَقَيتَ مُرْتَقي عَظيماً فقال: هو(انا) الشَّمِر». منابع شيعي و سني اين خبر را تا قرن يازدهم براي جناب سيد الشهداء(ع) نقل نکرده‎اند.

بازخوانی چند گزارش عاشورایی بر اساس بسترشناسی حوادث قیام

نویسندگان: ابراهیم گودرزی، نعمت الله صفری فروشانی و سید محمدحسین مقدس نیان؛ همان گونه که برداشت های گوناگون از گزارش های قیام عاشورا، زمینه ساز ارائه دیدگاه هایی متفاوت و گاه متعارض درباره چیستی و چرایی قیام سیدالشهدا(ع) بوده است، بازخوانی این گزارش ها می تواند زمینه ساز رسیدن به تحلیل هایی نو و ژرف از بستر و بایسته های رویدادهای مربوط به قیام عاشورا و در نتیجه شناخت هرچه بهتر این قیام شود.

گفت و گو با نظام سلطه در سيره امام حسين(ع)(بخش دوم)

دكتر محمد الله اكبري: گزارش هايي كه در منابع معتبر وجود دارد، در روزهاي اول اقامت امام حسين(ع) و عمر سعد در كربلا، بارها در جلسات متعدد، با هم گفت و گو كردند كه مشكل به گونه‌اي حل شود كه به جنگ منجر نشود.

گفت و گو با نظام سلطه در سيره امام حسين(ع)(بخش اول)

دکتر محمد الله اکبری: امام تا وقتي كه اسلام در مسير درستي حركت مي كند، با كسي سر جنگ ندارد ولو حاكم هم نيست. اما وقتي اسلام دارد وارونه جلوه داده مي شود، وظيفه اش اين است كه بر فساد صبر نكند، چون جامعه، جامعۀ اسلام است.

بستر تاریخی عزاداری امام حسین (ع) در اهل سنت

نویسنده: رسول جعفریان؛ در این نوشتار نگارنده بر آن است که بستر های تاریخی عزاداری امام حسین علیه السلام در اهل سنت را مورد واکاوی و بررسی قرار دهد.

نقد و ارزيابي كتاب«الفتوح» بارويكرد به حادثه كربلا

با کنکاش در منابع تراجم نگاري و کتاب شناسي قرن هاي سوم چهارم هجري ،در مي يابيم که کتاب «الفتوح »و نويسنده ي...

امام حسين عليه السلام و قيام براى تشكيل حكومت اسلامى

معاويه بن ابى سفيان در طول دوران حكومتش جامعه اسلامى را از هويت خود دور مى ساخت در چنين موقعيتى امام حسين(ع) با...

تأثیر نهضت سرخ حسينى(ع) بر پیروزی نهضت خمينى(ره)

مفروض اين نوشتار اين است: "قيام سرخ امام حسين ‏عليه السلام بر پيروزى انقلاب اسلامى تأثير گذاشته است." اين...

بررسي مستند حيات حضرت زينب(س) و نقش آفرینی در نهضت حسینی

بررسي مستند حيات حضرت زينب(س) و نقش آفرینی در نهضت حسینی(بر اساس منابع پیش از قرن هفتم هجری) مقاله برگزیده در...

ویژه نامه های سخن تاریخ