بازگشت به سخن تاریخ|پرسش و پاسخ ها|مراکز مهدوی|وب سایت و نرم افزار|پایان نامه ها|گزارش و مصاحبه|معرفی و نقد کتاب|مقالات دیگران|مقالات گروه|صفحه اصلی ویژه نامه
مقالات ویژه نامه امام زمان (ع)
اثبات تاریخی وجود امام زمان از راه بررسی منصب وکالت در عصر غیبت صغرا
بازخوانی عوامل پیدایش و انحطاط انشعابات انحرافی شیعه در غیبت صغرا
کاوشی درچرایی اندک بودن داده‌های شرح‌حال نگاری سمری و تاثیر آن بر جایگاه وکالتی ایشان
بازخواني سند و متن حديثي درباره تبار امام مهدي
بررسي تطبيقي شخصيت شناسي امام مهدي در ديدگاه فريقين
بازخواني عوامل پيدايش مدعيان دروغين مهدويّت و گرايش مردم به آنان
مقايسه انديشه مهدويت شيعه اثني عشري و نظريه پايان تاريخ فوکوياما
جزيره خضرا در ترازوي نقد
تاثير انديشه مهدويت در شکل گيري دولت فاطميان
كاوشي در بازشناسي مفضل بن عمر از راويان احاديث مهدوي
نقد و بررسي شبهات دکتر ناصر القفاري درباره انديشه مهدويت
بررسي و نقد نظرات پروفسور هانري كُربَن دربارة مهدويت
گزارشي از تاليف کتاب هاي مهدوي در حوزه علمي حله
آثار مهدوي ازنيمه دوم قرن پنجم تا نيمه دوم قرن هفتم هجري
سوء استفاده از انديشه مهدويت در جنبش روشنيه
مهدويت از ديدگاه دين پژوهان و اسلام شناسان غربي (دايرة المعارف اسلام چاپ کمبريج)
فرهنگ مهدويت در القاب خلفاى عباسى
دوره قاجار و تاليفات درباره مهدويت
مستشرقان و مهدويت
مهدويت در واقفيه و موضع‌گيري امام رضا عليه السلام
بررسي تاريخي گزارش شيخ صدوق درباره نرجس خاتون
مهدي(عج) و مهدويت از ديدگاه نهج البلاغه
مهدويت‌پژوهي از منظر سنت‌گرايان (با تکيه بر انديشه سيد حسين نصر)
آموزه‌هاي مهدوي در آيينة كلام رضوي
مهدويت از ديدگاه اسماعيليان و قرمطيان
نقش باورداشت غيبت در پويايي حيات علمي و فكري شيعيان در قرن سوم و چهارم
حکایت جزیره خضراء


  چاپ        ارسال به دوست


مقالات متفرقه تاریخی


سیر تطور کاربرد شناسه‌های حضرت مهدی(عج) در منابع حدیثی اهل سنت


نویسندگان: محمد کاظم رحمان ستایش، موسی جوانشیر


چکیده

نام، لقب و کنیه حضرت مهدی(عج)، از «شناسه»‌های مهدوی است که از همان آغاز مورد توجه محدثان بوده است. این یادکرد، فراز و نشیب محسوسی را نشان می‌دهد. کیفیت این سیر تطور، سؤال پیش روی این تحقیق است. این مقاله که با روش توصیفی – تحلیلی سامان یافته است؛ ضمن تحلیل محتوایی این دسته از روایات در کتاب‌های حدیثی قرن سوم تا پنجم هجری؛ سیر تطور این عنوان را بیان کرده است تا به منظور فهم بهتر روایات مهدوی زمینه مناسب فراهم شود.

 در این تحقیق، مشخص شد که هر چند از نظر کمیت، احادیث کتاب‌های قرن سوم هجری جایگاه نخست را داراست؛ بیان نام و القاب حضرت مهدی(عج) در کتاب‌های حدیثی قرن پنجم، نسبت به دو قرن دیگر از درصد فراوانی بالاتری برخوردار بوده است. این مهم حاکی از آن است که مؤلفان کتاب‌های حدیثی قرن پنجم هجری، به منظور شناخت و معرفی آن حضرت اهتمام بیش‌تری از خود نشان داده‌اند.
واژگان کلیدی: مهدویت، منابع حدیثی اهل سنت، قرن پنجم هجری، شناسه‌های مهدی(عج).
مقدمه
مطالعه و پژوهش در حوزه حدیث از دیرباز در بین علما و دانشمندان اسلامی مورد توجه بوده و آنان در این زمینه آثار ارزشمندی، اعم از جوامع حدیثی، شرح و تفسیر احادیث و نگارش‌هایی در خصوص رجال و درایه ارائه کرده‌اند. با نگاهی به مجموعه این آثار، خصوصا کتاب‌های حدیثی اهل سنت می‌توان دریافت که برخی از احادیثی که در کتاب‌های قرون اولیه هجری مکتوب نشده‌اند، در آثار قرون بعدی از آن‌ها یاد شده است.
با توجه به سیر تطور مهدویت در پنج قرن اولیه و بازتاب سیاسی – اجتماعی آن در متن جامعه آن دوره؛ احادیث مهدویت نیز به تطور و فراز و نشیب محسوسی دچار شده که درباره این فراز و فرود‌ها اثری به ثبت نرسیده است. با مرور روایات مهدوی مکتوب در کتاب‌های حدیثی اهل سنت، معلوم شد که این تطور در موضوعات مختلف مهدویت بروز و ظهور داشته است.

شناسه‌های حضرت مهدی(عج) که مراد همان نام و القاب آن حضرت است؛ به عنوان ابتدایی ترین مسئله در خصوص مهدویت، در منابع حدیثی اهل سنت بیش‌ترین بازتاب را داشته است که عموماً کتاب‌های حدیثی موجود (قرن سوم هجری به بعد) بدان اشاره کرده‌اند. گونه‌های مختلف معرفی و بیان نام و القاب آن حضرت در این متون و نیز سیر تطور و فراز و نشیب‌های به وجود آمده برای این شناسه‌ها طی سه قرن متوالی سوم تا پنجم هجری؛ همچنین سوءِ استفاده و سوءِ برداشت‌های موجود در بین اهل سنت در این حوزه؛ پژوهشی در منابع حدیثی، همراه با تحلیل محتوایی روایات مهدوی را ضروری می‌ساخت.

مقاله حاضر با بررسی دقیق این گروه از روایات مهدوی در تک تک کتاب‌های حدیثی اهل سنت، ابتدا با بیان میزان فراوانی این شناسه‌ها و ارائه آن‌ها در قالب جدول و نمودار؛ به تحلیل محتوایی این روایات پرداخته و «سیر تطور شناسه‌های حضرت مهدی(عج) در منابع حدیثی اهل سنت طی پنج قرن اول هجری» نشان داده است. از آن‌جا که منابع مکتوب موجود و معتبر اهل سنت، غالبا از قرن سوم تا پنجم هجری نگاشته شده‌اند، این مقاله بر منابع این بازه زمانی تکیه کرده است.
1٫ منابع حدیثی قرن سوم هجری
بررسی احادیث مرتبط با حضرت مهدی(عج)، در میان کتاب‌های حدیثی اهل سنت در قرن سوم هجری، معلوم می‌کند که مجموعا 9 عنوان کتاب حدیثی با 115 هزار و 480 روایت در این قرن تألیف شده و در دسترس می‌باشد که این روایت، در این پژوهه مورد بررسی و تحلیل محتوایی قرار می‌گیرد. در ذیل فهرست این کتاب‌ها همراه با توضیحی مختصر آمده است:
1-1٫ «المصنف» صنعانی: «المصنف»، اثر ابوبکر، عبدالرزاق بن همام صنعانی، عالم اهل یمن است (ذهبی، 1413، ج9: 563- 564). احمد بن حنبل از شاگردان و راویان احادیثش شمرده شده است (ابن خلکان، 1972م، ج3: 217). «صنعانی» را ثقه، اما متهم به تشیع معرفی کرده‌اند (ذهبی، 1413، ج9: 566). صنعانی در نیمه ماه شوال سال 211 هجری، در 85 سالگی در یمن درگذشت (صنعانی، 1423، ج1: 7؛ ذهبی، 1413، ج9: 580 و ابن سعد، 1968م، ج5: 548).

 «المصنف» صنعانی، به روش موضوعی به نگارش در آمده است. لذا شامل همه ابواب، اعم از فقه و تفسیر و تاریخ می‌باشد که یک باب را هم به «مهدی» نام‌گذاری کرده و ضمن آن، در یازده حدیث، به شماره‌های 20 هزار و 769 تا 20 هزار و 776 و شماره‌های20هزار و 838، 20 هزار و 839 و 20 هزار و841، به موضوع مهدویت می‌پردازد.
1-2٫ «الفتن»: کتاب «الفتن» اثر حافظ، ابوعبد الله نعیم بن حماد (م 229 ق) است. این کتاب از مهم‌ترین کتاب‌های اهل سنت و اولین تک نگاری در موضوع مرتبط با مهدویت می‌باشد. کتاب 77 باب دارد و دو هزار حدیث در آن نقل شده است که 245 روایت از آن‌ها درباره حضرت مهدی(عج) سخن می‌گوید.
1-3٫ «المصنف فی الاحادیث و الآثار» ابن ابی شیبه (م 235 ق): این کتاب اثر مشهور ابوبکر، عبدالله بن محمد ابن ابی شیبه، محدث، حافظ، فقیه، مفسر و مورخ (مجید معارفی، 1375- 1393، ج6: 3386) است. کتاب شامل 23 کتاب است که بیش‌تر مسائل فقهی را در بر می‌گیرد. سی و هفتمین کتاب، «الفتن» نام دارد که ضمن آن 23 حدیث، مربوط به حضرت مهدی(عج) گردآمده‌است.
1-4٫ «المسند» ابن ابی شیبه: این کتاب اثر دیگری از ابن ابی شیبه است که دارای 998 حدیث می‌باشد. در این کتاب تنها یک روایت در خصوص حضرت مهدی(عج)، وجود دارد.
1-5٫ «المسند» احمد بن حنبل: احمد بن حنبل (164 – 241 ق) در بغداد متولد شد. (خطیب بغدادی، 1417، ج5: 181). مشهورترین کتاب وی، با 30 هزار حدیث که اغلب آن‌ها بر مبنای عامه صحیح بوده، «المسند» نام دارد (یوسف الیان سرکیس، 1410، ج 1: 9). به دلیل وثاقت کتاب، آن را در ردیف «سنن» قرار می‌دهند (صبحی صالح، 1363، ج1: 297). از این تعداد حدیث، 36 مورد، در خصوص شخصیت حضرت مهدی(عج) می‌باشد.
1-6٫ «سنن» ابی داود (202 – 275 ق): این کتاب اثر سلیمان بن اشعث سجستانی و از صحاح سته می‌باشد که «مورد قبول همه مردم واقع گشته و به رغم اختلاف‌های موجود بین فرقه‌های علما، داور و حکم قلمداد می‌شود (خطابی بستی،1352، ج1: 6). در این کتاب4800 حدیث گرد آمده که 8 روایت از آن در عنوانی به نام «کتاب المهدی»، در خصوص مهدویت است.
1-7٫ «سنن» ابن ماجه (209 – 275 ق): این کتاب از آثار ابو عبدالله، محمد بن یزید قزوینی و از صحاح سته بوده و دارای 4 هزار و 341 حدیث است. مؤلف، 9 روایت در خصوص حضرت مهدی(عج) در دو باب «الصبر علی البلاء» و «خروج المهدی» آورده است.
1-8٫ «الصحیح» ترمذی (م 279 ق): این کتاب از جمله کتاب‌های ششگانه اهل سنت و اثر ابو عیسی، محمد بن عیسی ترمذی متولد حدود 210 هجری است (ذهبی، 1413، ج13: 271). در این کتاب 3956 حدیث به صورت موضوعی جمع آوری شده و در باب 52 کتاب، با عنوان «ما جاء فی المهدی» سه روایت صحیح السند از پیامبر(ص) درباره شخصیت حضرت مهدی(عج)، مشاهده می‌شود.
1-9٫ «مسند» بزّار (م 292 ق): بَزّار، ابوبکر احمد بن‌عمرو بن‌عبدالخالق‌عَتَکى‌‌، محدث‌بصری ‌و از قدیم‌ترین‌مسند نویسان‌ و استاد بزرگ وی بخاری است و از شاگردانش ابوالقاسم طبرانی را می‌توان نام برد. سبب شهرت وی نگارش مسند اوست که روایات را با سند کامل نقل می‌کند و سپس به بررسی سند آن‌ها مبادرت می‌ورزد (حاج منوچهری، 1387، ج12: 4835). این اثر دارای 10 هزار و 409 حدیث است که 10 روایت آن در خصوص شخص حضرت مهدی(عج) می‌باشد.


بنابراین، در مجموعِ 9 کتاب حدیثی این قرن، 346 حدیث، از 46 ناقلِ حدیث، درباره حضرت مهدی(عج) سخن گفته‌اند که 244 حدیث، معادل 70% کل احادیث مهدوی این کتاب‌ها (346 حدیث)، به نام و القاب آن حضرت اشاره کرده‌اند (صنعانی، 1423، ج11: 168، ح20773؛ ابن حماد، 1424: 219، ح901؛ ابن ابی شیبه، 1428- 1429، ج8: 629، ح189؛ احمد بن حنبل، 1414، ج2: 123، ح4098؛ ابی داود، 1418، ج4: ص307، ح8285؛ ابن ماجه، 1424: 435، ح4085 و ترمذی، 1420: 611، ح2232). این امر اهمیت و ضرورت شناخت و معرفی آن حضرت را می‌رساند. بازتاب مهدویت در بین صحابه نیز مؤید این نکته است؛ چنان‌که ابن ماجه از سعید بن مسیب نقل می‌کند که نزد ام سلمه درباره مهدی مذاکره می‌کردیم (ابن ماجه، 1424، 441: ح4086). این گفت‌ و گو از آن رو که اهمیت بحث از مهدی در اسلام را از زمان‌های دور می‌رساند؛ بسیار مهم می‌نماید.

داده‌ها (جدول شماره 1) نشان می‌دهد کتاب‌های حدیثی این قرن، 218 بار در قالب 209 حدیث، معادل 60% احادیث انتخابی کتاب‌های این قرن (346 حدیث)، به لقب «مهدی» تصریح کرده‌اند (صنعانی،1423، ج11: ص168، ح20772؛ ابن حماد، 1424: ص260، ح961 و ابن ابی شیبه، 1428، ج8: 679، ح195) و 27 روایت، حدود 8% به همنام بودن مهدی با پیامبر اسلام(ص) (یواطی اسمه اسمی 17 روایت، اسمه کاسمی، 6 روایت، اسمه اسم نبیکم، 3 روایت و «محمد» یک روایت) (احمد بن حنبل، 1414، ج2: 10، ح3573؛ ابی داود، 1418، ج4: 306، ح8282 و ترمذی، 1420: 611، ح2230) و حدود 9 حدیث، معادل 3% دیگر به سایر القاب آن حضرت (همچون سفاح و هاشمی) اشاره کرده‌اند.
الفتن ابن حماد، با 191 حدیث و المسند ابن ابی شیبه با یک حدیث، به ترتیب بیش‌ترین و کم‌ترین تعداد حدیث را از بین کتاب‌های قرن سوم به نام و لقب آن حضرت اختصاص داده‌اند.

 عنوان مهدی را همه کتاب‌های این قرن متذکر شده‌اند؛ ولی عنوان «سفاح» فقط 4 بار: 3بار در کتاب الفتن ابن حماد (ابن حماد، 1424: 285، ح1064؛ 288، 1078؛ 311، ح1203) و یک بار در المسند احمد بن حنبل (احمد بن حنبل، 1414 ج4: 147، ح11757) آمده است. نیز همنام بودن با پیامبر(ص) را هفت کتاب حدیثیِ: الفتن، المصنف فی الاثار، المسند ابن ابی شیبه، المسند احمد، سنن ابی داود، صحیح ترمذی و المسند بزّار بیان کرده‌اند. کتاب‌های المصنف صنعانی و السنن ابن ماجه، آن حضرت را فقط با عنوان «مهدی» یاد کرده‌اند (صنعانی، 1423، ج11: 168، ح20773 و ابن ماجه، 1424: 435، ح4085) و سایر القاب و نام‌های ایشان را نیاورده‌اند.
ابن حماد درباره عنوان «سفاح» می نویسد که پیامبر اسلام(ص) فرموده است: مهدی به دلیل بخشش مال «سفاح» نامیده می شود (ابن حماد، 1424: 285، ح1064 و 288، ح1078 و 311، ح1203). حدثنا ابو معاویه عن الاعمش عن عطیه عن ابی سعید الخدری عن النبی(ص) قال:«یخرج رجل من اهل بیتی… یکون عطاؤه حثیا یقال له السفاح» روایت مذکور سه بار در کتاب الفتن ابن حماد، با سلسله سند رجالی یکسان آمده؛ ولی در صفحه 311، حدیث 1203؛ جمله «یقال له السفاح» در وسط حدیث آمده است و در صفحه 285، حدیث 1064 و صفحه 288، حدیث 1078؛ در انتهای حدیث گنجانده شده است!
احمد بن حنبل شبیه همین روایت را همراه با عنوان «سفاح» در وسط حدیث نقل کرده است (احمد بن حنبل، 1414، ج4: 147، ح11757). مهم آن‌که ابن ابی شیبه همین روایت را از همین طریق رجالی در کتابش (المصنف) آورده است، حدثنا ابو معاویه عن الاعمش عن عطیه عن ابی سعید خدری عن النبی(ص) قال: «یخرج رجل من اهل بیتی… یکون عطاؤه حثیا»؛ (ابن ابی شیبه، 1428، ج8: 678؛ ح185)؛ ولی این‌نکته را که به او سفاح می‌گویند، در آن نمی‌بینیم.
برخی از عناوین فقط در کتاب الفتن ابن حماد بازتاب داشته است.

عنوان «هاشمی» 2 بار، ضمن یک حدیث از ابن عباس (ابن حماد، 1424: 274، ح1020) آمده و یک مورد نیز از حضرت علی(ع) چنین نقل می‌کند: «اسمه اسم ابی» (همان: 288، ح1081). در یک مورد نیز در کتاب مسند بزّار به صورت تردید نقل شده است که پیامبر اسلام(ص) فرمودند: «.. بعث الله رجلا منی اسمه اسمی او اسمه اسم ابی» (بزّار، 2009، ج8: 258، ح3323). این‌که مهدی همنام پدر حضرت علی(ع)، یا همنام پدر پیامبر(ص) باشد با همه موارد مشابه، متفاوت است.
ابن حماد همچنین می‌نویسد:
منصور، مهدی است که بیست سال به جنگ روم مشغول است و اهل آسمان و زمین و پرندگان آسمان بر او درود می‌فرستند (ابن حماد، 1424: 344، ح1292). ولی مشخص نیست که مراد از منصور کیست.
در خصوص وجه تسمیه مهدی در کل کتاب‌های این قرن فقط سه روایت آمده است. المصنف صنعانی چنین نقل کرده است:
او مهدی نامگذاری شده؛ چون به امری که مخفی است، هدایت نمی کند؛ أخبرنا عبد الرزاق عن معمر عن مطر قال کعب: إنما سمی المهدی لأنه لایهدی لأمر قد خفی، قال: ویستخرج التوراه و الإنجیل من أرض یقال لها: أنطاکیه؛ و تورات و انجیل را از زمینی که انطاکیه نام دارد، بیرون می‌آرود (صنعانی، 1423، ج11 168، ح20772).
این در حالی است که در فتن ابن حماد که با صنعانی معاصر است، علت نامگذاری ایشان به مهدی را با همین سند، این گونه بیان می‌کند:
به او مهدی می گویند چون به امور مخفی هدایت می کند؛ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ مَطَرٍ الْوَرَّاقِ، عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ کَعْبٍ، قَالَ: «إِنَّمَا سُمِّیَ الْمَهْدِیَّ لِأَنَّهُ یَهْدِی لِأَمْرٍ خَفِیٍّ، وَیَسْتَخْرِجُ التَّوْرَاهَ وَالْإِنْجِیلَ مِنْ أَرْضٍ یُقَالُ لَهَا أَنْطَاکِیَهُ (ابن حماد، 1424: 278، ح1031).
بر این اساس، نقل عبدالرزاق با نقل ابن حماد متفاوت است؛ اما به قرینه حدیث ذیل احتمالاً در نقل المصنف کلمه «لا» اضافه شده است:
حَدَّثَنَا ضَمْرَهُ، عَنِ ابْنِ شَوْذَبٍ، عَنْ مَطَرٍ، عَنْ کَعْبٍ، قَالَ: «إِنَّمَا سُمِّیَ الْمَهْدِیَّ لِأَنَّهُ یَهْدِی إِلَى أَسْفَارٍ مِنْ أَسْفَارِ التَّوْرَاهِ، یَسْتَخْرِجُهَا مِنْ جِبَالِ الشَّامِ، یَدْعُو إِلَیْهَا الْیَهُودَ، فَیُسْلِمُ عَلَى تِلْکَ الْکُتُبِ جَمَاعَهٌ کَثِیرَهٌ، ثُمَّ ذَکَرَ نَحْوًا مِنْ ثَلَاثِینَ أَلْفًا؛ « همانا او مهدی نامیده شده است؛ زیرا او به اسفار تورات راهنمایی می‌کند؛ پس آن‌ها را از کوه‌های شام بیرون می‏کشد و یهود را به آن دعوت می‏کند؛ در نتیجه جماعت زیادی مسلمان می‏شوند (همان: 280، ح1043).
و حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ الْبَیَانِیُّ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ زُهَیْرٍ، حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ مَعْرُوفٍ، حَدَّثَنَا ضَمْرَهُ، قَالَ: قَالَ ابْنُ شَوْذَبٍ: «إِنَّمَا سُمِّیَ الْمَهْدِیَّ لِأَنَّهُ یُهْدَى إِلَى جَبَلٍ مِنْ جِبَالِ الشَّامِ یَسْتَخْرِجُ مِنْهُ أَسْفَارًا مِنْ أَسْفَارِ التَّوْرَاهِ فَیُحَاجَّ بِهَا الْیَهُودَ فَیُسْلِمُ عَلَى یَدَیْهِ جَمَاعَهٌ مِنَ الْیَهُودِ؛ همانا او مهدی نامیده شده است؛ زیرا به کوهی از کوه‌های شام راهنمایی می‌شود. پس اسفار تورات را از آن بیرون می‏کشد و با یهود به این وسیله احتجاج می‏کند؛ در نتیجه جماعتی از یهود مسلمان می‏شوند (الدانی، 1418: 159، ح587).
نمودار 1: نام و لقب حضرت مهدی(عج) در کتاب‌های حدیثی قرن سوم هجری
نام کتاب المصنف صنعانی (م 211 ق) الفتن ابن حماد (م229) المصنف فی الآثار (م 235) المسند ابن ابی شیبه المسند احمد بن حنبل (م241) السنن ابی داود (م275) السنن ابن ماجه (م275) صحیح ترمذی (م279) المسند بزّار (م292) جمع کل تعداد احادیث فراوانی نسبت به احادیث قرن
مهدی 4 184 10 – 9 2 7 1 1 218 209 60%
همنام پیامبر – 9 1 1 5 2 – 1 8 27 27 8%
سایر القاب – 7 – – 1 – – – 1 9 8 2%
جمع کل 4 200 11 1 15 4 7 2 10 254 244 –
نکته مهم آن‌که از مجموع 4 حدیث نقل شده در مورد سایر القاب مهدی، 3 مورد را کتاب الفتن نقل کرده است. این القاب عبارتند از: هاشمی، همنامی با پدر حضرت علی(ع)، اسم نبی. این موضوع تأثیر زیاد الفتن ابن حماد را که تک نگاری است، بر فراوانی عنوانِ سایر القاب حضرت مهدی(عج) نشان می‌دهد؛ چرا که کتاب‌های دیگر در زمینه معرفی آن حضرت، همداستان و هم‌نوا می‌باشند و بیش‌تر به «همنامی آن حضرت با پیامبر اسلام(ص)» اشاره کرده‌اند. این مطلب، هنگام نتیجه گیری در بحث و مقایسه کتاب‌های تک نگاری با جوامع حدیثی نمود بیش‌تری دارد. لذا در آن قسمت، در این خصوص توضیح بیش‌تری خواهیم داد.
2٫ منابع حدیثی قرن چهارم هجری
حاصل تلاش علمای حدیث در این قرن، تالیف 9 کتاب حدیثی است که در دسترس بوده و در این نوشتار مورد بررسی قرار گرفته و در ذیل، معرفی اجمالی آن‌ها آمده است:
2-1٫ «مسند» ابویعلی موصلی (210 – 307 ق): امام حافظ، ابو یعلی احمد بن علی بن مثنی موصلی، مؤلف «مسند» است که این کتاب از آثار کهن حدیثی است. کتاب دارای7 هزار و 555 حدیث در موضوعات مختلف و بر اساس راویان، ترتیب یافته است. بنابراین، احادیث مهدوی در لابه‌لای سطور کتاب به صورت پراکنده نگارش شده است. در خصوص شخص حضرت مهدی(عج) در این اثر، 8 روایت مورد بررسی قرار گرفته است.
2-2٫ «المسند» الشاشی (م 335 ق): حافظ، هیثم بن کلیب ابو سعید شاشی، متوفای 335 هجری صاحب مسند کبیر است و ذهبی او را توثیق کرده است (ذهبی، 1413، ج3: 66). این کتاب دارای 1533 حدیث می‌باشد که 6 روایت آن درباره حضرت مهدی(عج) است که در این‌جا مورد بررسی قرار گرفته است.
2-3٫ «الملاحم» ابن منادی (256- 336 ق): حافظ، ابوحسین احمد بن جعفر بن منادی، از محدثان مشهور اهل سنت است. این کتاب به صورت تک نگاری و با موضوع پیشگویی درباره آینده و وقایع آخرالزمان تحریر یافته است. مؤلف بسیاری از پیشگویی‌ها را از کتابی به نام «کتاب دانیال» نقل می‌کند. در این اثر، 312 حدیث نقل شده که 43 روایت آن درباره شخص حضرت مهدی(عج) است و در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفته است.
2-4٫ «صحیح» ابن حبان (280 – 354 ق): عالم فاضل محقق، حافظ، علامه محمد بن احمد بن حبان ابو حاتم تمیمی سجستانی؛ از فقهای دین که دارای آثار علمی فراوانی است؛ ولی آثار اندکی از آن‌ها باقی مانده است؛ زیرا «ابو حاتم بن حبّان کتاب‌هاى خود را رایگان در اختیار مردم مى‏نهاد؛ همه را وقف کرده، در یک کتابخانه نهاده بود و همین رفتار او با گذشت روزگار و زبونى دولت و چیرگى ستمکاران بر آن کشور؛ نابودى آن کتاب‌ها را در پى داشت». (یاقوت حموی، 1995، ج1: 418). یکی از آثار وی، کتاب «صحیح» می‌باشد که‌ در منابع به‌ کتاب «التقاسیم‌ و الانواع» (همان)؛ یا «الانواع‌ و التقاسیم‌» (ذهبی، 1413، ج16: 94)، خوانده‌ شده‌ است.

 نسخه خطی این اثر توسط امیر علاءالدین‌ علی‌ بن‌ بلبان‌ فارسی تنقیح‌ شده‌ و تحت‌ عنوان‌ «الاحسان فی تقریب صحیح ابن حبان»، به‌ چاپ‌ رسیده‌ است (دانشنامه بزرگ اسلامی، 1375 – 1393، ج3، ابن حبان: 1077). در این کتاب مجموعاً 7هزار و 494 حدیث گردآمده است که 8 روایت آن در خصوص حضرت مهدی(عج) می‌باشد.
2-5٫ «المعجم الکبیر» طبرانی (260 -360 ق): مؤلف این کتاب، ابوالقاسم سلیمان بن احمد طبرانی اهل طبریه شام، مؤلف کتاب‌های «المعجم الکبیر، الاوسط و الصغیر» است. در این اثر مشهور، 22هزار و 21 حدیث در مورد شناخت صحابه پیامبر اسلام(ص) جمع آوری شده است. از این تعداد، 29 روایت از حضرت مهدی(عج) سخن می‌گوید که مورد بررسی و تحلیل قرار می‌گیرد.
2-6٫ «المعجم الاوسط» طبرانی (م 360 ق): این کتاب، اثر دیگر طبرانی است که مجموعا 9 هزار و 489 حدیث را در خود جای داده است. از این تعداد نیز 19 روایت مهدوی گزینش شده و مورد تحلیل و بررسی قرار می‌گیرد.
2-7٫ «المعجم الصغیر» طبرانی (م 360 ق): این معجم اثر دیگری از طبرانی است که دارای 1198 حدیث می‌باشد و تنها 2 روایت آن درباره حضرت مهدی(عج) است.
2-8٫ «مسند الشامیین» طبرانی (م360 ق): این کتاب نیز از آثار طبرانی و دارای سه هزار و 637 حدیث است و 2 حدیث آن در خصوص حضرت مهدی(عج) است.
2-9٫ «السنن» دارقطنی (م 385 ق): أبو الحسن، علی بن عمر بن أحمد بن مهدی بن مسعود بن النعمان بن دینار البغدادی الدارقطنی (م: 385ق) از محدثان بزرگ اهل سنت و نویسنده «السنن» است. این کتاب مجموعا مشتمل بر 4 هزار و 836 حدیث است که از این تعداد، تنها یک حدیث در خصوص شخص حضرت مهدی(عج) است.
بنابراین، در قرن چهارم هجری، 9 کتاب حدیثی با مجموع 58 هزار و 75 حدیث از 17 ناقلِ حدیث در دسترس می‌باشد. از این تعداد، حدود 118 حدیث در خصوص حضرت مهدی(عج) است. داده‌ها (جدول شماره 2) نشان می‌دهد از 76 حدیث (حدود 64% از کل احادیث گزینش شده) به نام و القاب آن حضرت پرداخته است. نیز 41 حدیث، (معادل 35% احادیث کتاب‌های این قرن) به لقب «مهدی» تصریح کرده‌اند (ابویعلی موصلی، 1422، ج1: 159، ح465؛ ابن منادی، 1418، سیاق بعض المأثور فی المهدی: 179، ح120/7؛ طبرانی، 1430، ج2: قسمت اول، 48، ح2675 و طبرانی، 1405، ج1: 56، 157). حدود 38 روایت، (معادل 32%) مهدی را «همنام پیامبر اسلام(ص)» ذکر می‌کند (ابن منادی، 1418، سیاق بعض المأثور فی المهدی: 176، ح114/1؛ طبرانی، 1430، ج4: قسمت دوم، 48، ح7495 و طبرانی، 1405، ج2: 55، ح1233) و حدود 5 حدیث، (معادل 4%) به سایر القاب آن حضرت اشاره کرده‌اند.

 کتاب الملاحم ابن منادی با 25 بار ذکر عنوان «مهدی» در رتبه نخست قرار دارد؛ در حالی که صحیح ابن حبان به عنوان مهدی هیچ اشاره‌ای نکرده و فقط 2 بار به همنامی ایشان با پیامبر اسلام(ص) اشاره کرده است (ابن حبان، 1418: ح6824 و 6825). همچنین ملاحم ابن منادی با 33 حدیث، بیش‌ترین تعداد را در خصوص نام و القاب حضرت مهدی(عج) به خود اختصاص داده است. بعد از آن، المعجم الکبیر طبرانی با 22 حدیث، المعجم الاوسط طبرانی با 8 حدیث، المسند شاشی با 5 حدیث، صحیح ابن حبان با 2 روایت و در نهایت مسند ابویعلی، مسند الشامیین و المعجم الصغیر و السنن دارقطنی، هر کدام با یک روایت، در رتبه‌های بعدی قرار دارند.

 نکته قابل توجه آن‌که نخستین بار در کتاب‌های حدیثی این قرن از لقب «حسنی» (ابن منادی، 1418: 356، ح13/310) و «حسینی» (ابن منادی، 1418: 209-210، ح6/155)؛ برای مهدی یاد شده است. بنابراین، روایات مرتبط با نام و القاب آن حضرت دارای نوسان و فراز و نشیب متفاوتی است. در اولین کتاب این قرن، المسند ابویعلی با فراوانی 14% قرار دارد. بعد از آن، المسند الشاشی با 83% و سپس ملاحم ابن منادی که به صورت تک نگاری می‌باشد، با فراوانی 77% قرار دارد که افزایش چشمگیری را نشان می‌دهد. سپس با یک کاهش محسوسی، صحیح ابن حبان، با فراوانی 25% قرار دارد. اما بعد از آن شاهد افزایش روایات مرتبط با نام و القاب آن حضرت، به فراوانی 76% در کتاب المعجم الکبیر طبرانی هستیم و سپس المعجم الاوسط طبرانی با 42% فراوانی، کاهش را نشان می‌دهد.
نمودار شماره 2: نام و لقب حضرت مهدی(عج) در کتاب‌های حدیثی قرن چهارم هجری
نام کتاب المسند ابویعلی (م307ق) المسند شاشی (م335ق) ملاحم ابن منادی (م336ق) صحیح ابن حبان (م354) المعجم الکبیر طبرانی (م360) المعجم الاوسط المعجم الصغیر طبرانی مسند الشامیین طبرانی سنن دارقطنی (م 385) جمع کل تعداد احادیث فراوانی نسبت به احادیث قرن
مهدی 1 – 25 – 4 7 1 2 1 1 33 28%
همنام پیامبر – 5 9 2 18 3 1 – – 38 38 32%
سایر القاب – – 9 – – – – – – 9 5 4%
جمع کل 1 5 43 2 22 10 2 2 1 88 76 –
این درصد‌ها از تقسیم تعداد احادیث ذکر شده در جدول، بر تعداد کل احادیث مهدوی گزینش شده در این قرن (118 حدیث) به دست آمده است. گفتنی است که ابن منادی در الملاحم از قول مردی از انصار به نام «موسی بن هاشم» آورده است: «هر کس خدا را اطاعت کند، هادیِ مهدی است؛ من عمل بطاعه الله فهو هاد مهدی» (ابن منادی، 1418: 255- 257، ح206/11) و سپس به تفسیر و توضیح مهدی پرداخته است؛ اما مؤلف ارتباط این تفسیر را با موضوع مهدویت بیان نمی‌کند! المعجم الاوسط نیز حضرت عیسی(ع) را امام مهدی می‌خواند… «ثم ینزل عیسی بن مریم مصدقا بمحمد(ص) و علی ملته مات اماما مهدیا…»، (طبرانی، 1405، ج5: 27، ح4580) که مراد معنای لغوی آن است.
در بین کتاب‌های این قرن نیز تنها کتابی که القاب منحصر به فردی را برای مهدی بیان کرده است، الملاحم ابن منادی است که با سایر جوامع روایی همخوانی ندارد.
3٫ منابع حدیثی قرن پنجم هجری
کتاب‌های حدیثی و در دسترس قرن پنجم، 5 تألیف است که ابتدا به معرفی اجمالی آن‌ها پرداخته، سپس آن‌ها را تحلیل محتوایی می‌کنیم:
3-1٫ «المستدرک علی الصحیحین» حاکم نیشابوری (321 – 405 ق): محمد بن عبدالله بن محمد بن حمدونه، معروف به حاکم نیشابوری، بیش از دوهزار شیخ داشته که از آن‌ها حدیث شنیده است (ذهبی، 1413، ج17: 163). او را ثقه، واسع العلم (همان: 165)؛ اما متهم به تشیع (همان: 171؛ سمعانی، 1383، ج2: 402؛ خطیب بغدادی،1417، ج3: 94) معرفی کرده‌اند.

المستدرک از آثار مهم حاکم نیشابوری است که به نقل روایاتی پرداخته است که طبق شرط مسلم و بخاری، یا یکی از آن‌ها صحیح بوده؛ ولی آن‌ها را در کتاب‌های خود نیاورده‌اند. وی ضمن این تألیف، 8 هزار و 983 روایت فقهی و اعتقادی را نگارش کرده است. نتیجه جست‌وجو و مرور تمام مجلدات المستدرک، نشان می‌دهد که 23 حدیث درباره حضرت مهدی(عج) در این کتاب موجود است.
3-2٫ «ذکر اخبار اصبهان» ابو نعیم اصفهانی (336- 430 ق): ابو نعیم، احمد بن عبدالله بن احمد اصبهانی شیخ الاسلام (ذهبی، 1413، ج17: 454) و از بزرگان محدثین و مورد وثوق (ابن خلکان، 1972، ج1: 91) است که حفّاظ دنیا به سویش سفر کرده و به نوبت به حضورش می‌رسیدند (ذهبی (تذکره)، 1413، ج3: 196). کتاب ذکر اخبار اصبهان یکی از آثار اوست که تألیف آن در حدود سال‌های 419 – 420 هجری به پایان رسیده (ابونعیم اصفهانی، 1377: 49) و شامل اسامی محدثان و عالمانی است که در اصفهان می‌زیسته، یا مدتی در این دیار به تعلیم و تعلم مشغول بوده‌اند. (محمد حسین ریاحی، 1377: 34). ذیل نام هر یک از محدثان، یک یا چند حدیث از وی نقل کرده است. این اثر شامل دو هزار و 716 حدیث بوده که از این تعداد، 10 حدیث در موضوع مهدویت است.
3-3٫ «حلیه الاولیاء و طبقات الاصفیاء» ابو نعیم اصفهانی (336- 430 ق): همان‌گونه که از نام کتاب پیداست، موضوع کتاب درباره زهاد، عابدان و صالحان است که در ذیل نام هر یک از آنان، یک یا چند حدیث از وی را با سند کامل نقل می‌کند. مجموع احادیث این کتاب به 15 هزار و 200 می‌رسد که 7 عدد از آن‌ها در خصوص مهدویت است.
3-4٫ «الاربعون حدیثا فی المهدی» ابو نعیم اصفهانی (336- 430 ق): این اولین کتاب حدیثی اهل سنت است که اختصاصاً در موضوع مهدویت نگاشته شده و ضمن آن 40 روایت در این باب نقل شده است.
3-5٫ «السنن الوارده فی الفتن و غوائلها»، ابو عمرو الدانی (371 – 442 ق): عثمان بن سعید بن عمر الاموی، معروف به ابوعمرو الدانی، از بزرگان در علم قرآن و حدیث شمرده شده (ذهبی، 1413، ج3: 212) و کتاب «السنن» وی در موضوع حوادث و اتفاقات آینده به رشته تحریر درآمده است. احادیث کتاب به 726 عدد می‌رسد که 58 حدیث از آن‌ها در خصوص حضرت مهدی(عج) است.
بنابراین، در قرن پنجم، تعداد 5 کتاب حدیثی با 27 هزار و 665 روایت از اهل سنت در دسترس است که از این تعداد، 138حدیث، از 22 ناقلِ حدیث، در خصوص حضرت مهدی(عج) سخن گفته است. داده‌ها (جدول شماره 3) نشان می‌دهد که 101 روایت، معادل 73% کل روایات کتاب‌های این قرن (138 حدیث)، به نام و القاب آن حضرت پرداخته که از این مقدار، 76 حدیث (معادل 55% احادیث کتاب‌های این قرن) به لقب مهدی تصریح کرده (حاکم نیشابوری، 1427، ج8: 3099، ح8670؛ ابو نعیم احمد اصفهانی، بی تا، ج1: 84؛ ابو نعیم احمد اصفهانی، 1431، ج3: 177؛ ابو نعیم احمد اصفهانی، 1432: 44، ح4 و ابوعمرو الدانی، عثمان بن سعید، 1418، جزء پنجم: 156، ح565) همچنین حدود 21 روایت معادل 15% به همنامی آن حضرت با پیامبر اسلام(ص) اشاره کرده (حاکم نیشابوری، 1427، ج8: 2997، ح8432؛ ابو نعیم احمد اصفهانی، بی تا، ج1: 347؛ ابو نعیم احمد اصفهانی، 1431، ج5: 75؛ ابو نعیم احمد اصفهانی، 1432: 62، ح19و ابوعمرو الدانی، عثمان بن سعید، 1418، جزء پنجم: 154، ح556) و 9 حدیث باقی مانده، معادل 6%، سایر القاب آن حضرت را بیان کرده‌اند.

 با بررسی کتاب‌های حدیثی این قرن و روایات مربوط به نام و القاب حضرت مهدی(عج)، مشخص می‌شود که در ابتدا حاکم نیشابوری 65% احادیث کتاب خود را به این موضوع اختصاص داده است. بعد از آن، نقل این روایات رو به کاهش گذاشته و در کتاب ذکر اخبار اصبهان به 9% احادیث رسیده است. سپس به شکل محسوسی روندی صعودی به خود گرفته و در کتاب حلیه الاولیاء و طبقات الاصفیاء به بالاترین مقدار در این قرن رسیده است (یعنی 86% روایاتِ انتخابی آن در خصوص این موضوع). اما دوباره سیر نزولی پیدا کرده است؛ ضمن این که 70% روایات الاربعون حدیثا فی المهدی، درباره نام و القاب آن حضرت بوده؛ اما دوباره شاهد افزایش این فراوانی در کتاب السنن الوارده فی الفتن هستیم که با 74% روایات، روندی صعودی را نشان می‌دهد.
جدول شماره 3: نام و لقب حضرت مهدی(ص) در کتاب‌های حدیثی قرن پنجم هجری
نام کتاب المستدرک علی الصحیحین حاکم (م405ق) ذکر اخبار اصبهان اصفهانی (م430ق) حلیه الاولیاء و طبقات الاصفیاء الاربعون حدیثا فی المهدی السنن الوارده فی الفتن الدانی (م442ق) جمع کل تعداد احادیث فراوانی نسبت به احادیث قرن
مهدی 14 4 5 23 31 77 70 50%
همنام پیامبر(ص) 1 4 1 6 9 21 21 15%
سایر القاب 1 1 1 1 7 11 10 7%
جمع کل 16 9 7 30 47 109 101 73%
ابونعیم اصفهانی کنیه حضرت را «اباعبدالله» (ابونعیم اصفهانی، 1432: 63، ح20) ذکر می‌کنند که تازگی دارد. نکته قابل تذکر این‌که کنیه محمد بن عبدالله (نفس زکیه) نیز «ابا عبدالله» بوده است (ابوالفرج اصفهانی، بی‌تا: 206) که بر وی نیز قابل تطبیق می‌باشد. همچنین نخستین بار واژه «قائم» (ابونعیم اصفهانی، 1431، ج3: 184) در کتاب‌های حدیثی این قرن، در کتاب حلیه الاولیاء و طبقات الاصفیاء آمده است که واژه‌ای شیعی درباره امام عصر(عج) قلمداد می‌شود.
در این قرن نیز کتاب تک نگاری «السنن الوارده فی الفتنِ» الدانی، نام و القاب منحصر به فردی را نقل کرده است که با سایر کتب حدیثی هم خوانی ندارد. در این کتاب، نام مهدی «احمد بن عبدالله» (ابوعمرو الدانی، 1418، ج5: 168، ح597) ذکر شده است!
در باب وجه تسمیه مهدی در کتاب‌های این قرن، یک حدیث در کتاب المستدرک علی الصحیحین، از قول محمد بن حنفیه آمده است: «مهدی کسی است که خدا او را هدایت کند؛ إِنَّمَا الْمَهْدِیُّ مَنْ هَدَى اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ» (حاکم نیشابوری، 1427: 1766، ح 4701). این‌جا معنای لغوی را توضیح می‌دهد؛ اما در خصوص معنای اصطلاحی مهدی، فقط یک روایت و آن هم در کتاب السنن الوارده فی الفتن آمده است:
او را مهدی گویند؛ زیرا به کوهی از کوه‌های شام هدایت شده و اسفاری از تورات را استخراج کرده و با یهود احتجاج می‌کند. پس جماعتی از یهود مسلمان می‌شوند؛ إِنَّمَا سُمِّیَ الْمَهْدِیَّ لِأَنَّهُ یُهْدَى إِلَى جَبَلٍ مِنْ جِبَالِ الشَّامِ یَسْتَخْرِجُ مِنْهُ أَسْفَارًا مِنْ أَسْفَارِ التَّوْرَاهِ فَیُحَاجَّ بِهَا الْیَهُودَ فَیُسْلِمُ عَلَى یَدَیْهِ جَمَاعَهٌ مِنَ الْیَهُودِ (الدانی عثمان بن سعید، 1418 جزء پنجم: 159، ح587).
نمودار سیر تطور شناسه‌های حضرت مهدی(عج)، در طی قرن سوم تا پنجم هجری
با مقایسه احادیث مربوط به نام و لقب حضرت مهدی(عج) در کتاب‌های حدیثی این سه قرن، مشاهده می‌شود که این احادیث فراز و نشیبی محسوسی داشته و دارای سیر تطور معناداری است. حاصل آن‌که بررسی رجال ناقل این احادیث معلوم می‌کند تعداد راویان احادیث انتخابی در کتاب‌های قرن سوم، 46 نفر هستند در حالی که این رقم در کتاب‌های قرن چهارم و پنجم به ترتیب 17 و 22 مورد است. علتش آن است که کتاب‌های حدیثی قرن چهارم و پنجم، روایات صحابه را کم‌تر نقل می‌کردند و سعی بیش‌تر بر نقل احادیث نبوی بوده است. لذا رجال این کتاب‌ها نسبت به کتاب‌های حدیثی قرن سوم، کمیت پایین تری دارند.

از سوی دیگر، در منابع اهل سنت پیامبر اسلام(ص) در مقایسه با سایر ناقلان حدیث، کم‌تر به شناسه‌ها و نام و القاب حضرت مهدی(عج) اشاره کرده‌اند و بیش‌تر در صدد بیان سایر ریز موضوعات مهدوی، همچون انتساب به اهل بیت، بیان جایگاه، صفات و ویژگی‌ها، تشکیل حکومت و اقدام‌های حضرت مهدی(عج) بوده‌اند. لذا در نمودار سیر تطور شناسه‌های حضرت مهدی(عج) در کتاب‌های حدیثی این سه قرن (نمودار شماره 1) شاهد هستیم که احادیث کتاب‌های قرن پنجم هجری، با 73%، بیش‌ترین فراوانی را به خود اختصاص داده‌اند که حاکی از اهتمام مولفان کتاب‌های قرن پنجم جهت شناسایی و معرفی حضرت مهدی(عج) می‌باشد.

البته تألیفات تک نگاری، بیش‌ترین تأثیر را بر این افزایش دارا بوده است. بعد از آن، کتاب‌های قرن سوم با 70% فراوانی قرار دارد و در نهایت کتاب‌های قرن چهارم با فراوانی 64% کم‌ترین مقدار را داراست. نمودار شماره 1 نشان دهنده این سیر تطور و فراز و نشیب در عنوان «شناسه‌های حضرت مهدی(عج)» در بین روایات اهل سنت در بازه زمانی قرن سوم تا پنجم هجری است:
نمودار شماره 1: سیر تطور احادیث مربوط به نام و لقب از قرن سوم تا پنجم هجری

همچنین با مرور روایات مربوط به «شناسه‌های حضرت مهدی(عج)» در کتاب‌های حدیثی این سه قرن و بررسی آن‌ها در قالب سه شاخص «مهدی»، «همنامی با پیامبر اسلام(ص)» و سایر القاب آن حضرت و مطالعه سیر تطور آن‌ها، مشخص گردید عنوان «مهدی» با 60% و 50% در قرن سوم و پنجم هجری، از عنوان «همنامی با پیامبر اسلام(ص)» بالاتر قرار داشته؛ در حالی که این روند در قرن چهارم عکس می‌باشد؛ یعنی عنوانِ «همنامی با پیامبر اسلام(ص)» با 32% از عنوانِ «مهدی» بالاتر بوده است که نشان می‌دهد پیامبر اکرم(ص) از بین این دو عنوان، همنامی با خودشان، یعنی عبارتِ «یواطئ اسمه اسمی» را بیش‌تر از عنوان «مهدی» ذکر کرده‌اند و کم‌تر به این شناسه (مهدی) پرداخته‌اند.

 همچنین «همنامی با پیامبر اسلام(ص)» در کتاب‌های حدیثی قرن چهارم (با 32%) از کتاب‌های حدیثی قرن سوم، با 8% و قرن پنجم، با 15% بالاتر قرار گرفته است. این نیز گویای آن است که در قرن چهارم به دلیل نقل بیش‌تر روایات از پیامبر اسلام(ص)، نسبت به دو قرن سوم و پنجم هجری، «همنام بودن با پیامبر(ص)» با فراوانی بیش‌تری ذکر شده است.
اما سایر القاب آن حضرت از قرن سوم تا پنجم هجری روندی صعودی را نشان می‌دهد. به عبارت دیگر: این شناسه در کتاب‌های حدیثی قرن سوم، 2% روایات انتخابی را به خود اختصاص داده، که این شناسه در قرن چهارم، به 4% و در قرن پنجم، به 8% می‌رسد. همان‌طور که بیان شد، این روند صعودی متأثر از تک نگاری‌های موجود در این سه قرن و شیوه نگارش آن‌هاست.
در ذیل، سیر تطور شناسه‌های حضرت مهدی(عج) با تکیه بر سه عنوانِ «مهدی»، «همنامی با پیامبر» و سایر القاب در کتاب‌های حدیثی قرن سوم تا پنجم هجری به شکل نمودار درصد فراوانی آمده است:
نمودار 2: سیر تطور شناسه‌های حضرت مهدی(عج) در کتاب‌های حدیثی قرن سوم تا پنجم هجری

همچنین با توجه به تأثیر محسوس تک نگاری‌ها بر تغییر فراوانی احادیث، عناوین سه گانه مهدی، همنام بودن با پیامبر و سایر القاب را به تفکیک در تک نگاری‌ها، جوامع حدیثی و مجموع کتاب‌های حدیثی، مقایسه کردیم. در این سیر مشاهده شد 257 حدیث، معادل 66% کل احادیث گزینش شده در این تحقیق (602 حدیث)، به عنوان «مهدی» اشاره داشته‌اند؛ در حالی که این مقدار در بین جوامع حدیثی، بدون لحاظ تک نگاری‌ها، 56 روایت، معادل 26% کل احادیث کتاب‌هاست که کاهش محسوسی را نشان می‌دهد.

در مقابل، عنوان «همنام بودن با پیامبر(ص)»، در تک‌نگاری‌ها 33 حدیث، معادل 8% کل روایات و در جوامع حدیثی 53 روایت، معادل 24% کل روایات را تشکیل می‌دهد که شاهد روند افزایش سه برابری در جوامع حدیثی می‌باشیم. اما سایر القاب در تک نگاری‌ها، 22 حدیث، معادل 6% کل روایات و در جوامع حدیثی، 5 حدیث، معادل 2% کل روایات است که روند کاهشی را بیان می‌کند. بنابراین، تک‌نگاری‌ها علاوه بر این‌که از حیث رقم، بر افزایش تعداد احادیث و کتاب‌ها، تأثیر محسوسی داشته‌اند، در مقایسه با جوامع حدیثی عدم تناسبی را در گزارش از «شناسه‌های حضرت مهدی(عج)» نمایان می‌سازند. در ذیل نمودار مقایسه عناوین سه گانه در تک‌نگاری‌ها، جوامع حدیثی و کل کتاب‌های حدیثی آمده است:
جدول شماره 4: مقایسه «شناسه‌های حضرت مهدی(عج)» در تک نگاری‌ها،
جوامع حدیثی و مجموع کتاب‌های حدیثی قرن سوم تا پنجم هجری.
عنوان تک نگاری‌ها جوامع حدیثی مجموع کتاب‌های حدیثی
تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد
مهدی 257 66% 56 26% 313 52%
همنام پیامبر(ص) 33 8% 53 24% 86 14%
سایر القاب 22 6% 5 2% 27 4%
جمع کل 312 80% 114 52% 426 70%
نتیجه گیری
بحث مهدویت از اصالت ویژه‌ای برخوردار است که در همان جوامع حدیثی اولیه بازتاب داشته و حتی پیش از آن در بین اصحاب و خواص جامعه در این خصوص گفت و گو و مباحثه می‌شده است.
در اکثر روایات مهدوی، به نام و القاب آن حضرت اشاره شده است که این مهم، از پی‌جویی محدثان و مؤلفان جوامع حدیثی به منظور شناخت و معرفی حضرت مهدی(عج) خبر می‌دهد.
همه کتاب‌ها به جز کتاب صحیح ابن حبان، به عنوان «مهدی» تصریح کرده‌اند.
نام، لقب و کنیه حضرت مهدی(عج) با فراز و نشیب همراه بوده است. از نظر تعداد احادیث، کتاب‌های حدیثی قرن سوم با 244 حدیث در خصوص نام، لقب و کنیه حضرت مهدی(عج)، بالاترین عدد را به خود اختصاص داه است. بعد از آن، کتاب‌های حدیثی قرن پنجم، با 101 حدیث و کتاب‌های حدیثی قرن چهارم، با 76 حدیث در رتبه‌های بعدی قرار دارند. به عبارت دیگر: از حجم و کمیت احادیث در قرن چهارم کاسته شده است؛ اما در ادامه با افزایش کمیت احادیث مواجه هستیم.
نوسان و تطور شناسه حضرت مهدی(عج) چنین است: 70% روایاتِ کتاب‌های حدیثی قرن سوم، بدین موضوع اشاره کرده‌اند؛ ولی در احادیث کتاب‌های قرن چهارم این فراوانی به پایین‌ترین مقدار در بین کتاب‌های این سه قرن، (64%) می‌رسد؛ اما در احادیث کتاب‌های قرن پنجم، بازتاب و افزایش بیش‌تری را شاهد هستیم؛ زیرا این فراوانی در کتاب‌های حدیثی قرن پنجم، به 73% می‌رسد.
اهتمام مؤلفان کتاب‌های حدیثی قرن پنجم هجری، به موضوع شناسه‌های حضرت مهدی(عج)، در مقایسه با قرن‌های سوم و چهارم بیش‌تر بوده است.
کتاب‌های جوامع حدیثی در موضوع «شناسه‌های حضرت مهدی(عج)»، تقریبا هماهنگ و هم نوا می‌باشند؛ ولی تک‌نگاری‌هایی که به پیشگویی‌ها و حوادث آخر الزمان پرداخته‌اند؛ خصوصا الفتن ابن حماد و الملاحم ابن منادی، با بیان مصادیقی که از احادیث برنیامده‌اند؛ سبب زاویه پیدا کردن این موضوع با گزارش‌های سایر کتاب‌های حدیثی شده‌اند. لذا برای فهم بهتر و شناخت دقیق‌تر این موضوع، مناسب است این تک نگاری‌ها به صورت مستقل از جوامع حدیثی مورد مطالعه و تحقیق قرار گیرند.

منابع
1٫ ابن ابی شیبه، عبدالله بن محمد (1428ق). المصنف فی الآثار و الاحادیث، تحقیق: استاد سعید لحام، بیروت، دارالفکر.
2٫  (1997م). المسند، المحقق: عادل بن یوسف العزازی و أحمد بن فرید المزیدی، ریاض، دار الوطن.
3٫ ابن حبان، محمد بن احمد (1418ق). صحیح، ترتیب کتاب از امیر علاء الدین علی بن بلبلان فارسی، تحقیق: شعیب ارنؤوط، بیروت، مؤسسه الرساله.
4٫ ابن حماد، حافظ نعیم بن حماد (1424ق). الفتن، تحقیق: ابوعبدالله ایمن محمد محمد عرفه، بی‌جا، انتشارات مکتبه الحیدریه.
5٫ ابن حنبل، احمد (1414ق). مسند، تصحیح: صدقی محمد جمیل عطار، بیروت، دارالفکر.
6٫ ابن خلکان، أبو العباس شمس الدین أحمد أبی بکر (1972م). وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، محقق: احسان عباس، بیروت، دار صادر.
7٫ ابن سعد، أبو عبد الله محمد بن سعد (1968م). الطبقات الکبرى، محقق: احسان عباس، بیروت، دار صادر.
8٫ ابن ماجه، حافظ ابو عبدالله محمد بن یزید قزوینی (1424ق) سنن، تحقیق: یوسف الحاج احمد، دمشق، مکتبه ابن حجر.
9٫ ابن منادی، حافظ احمد بن جعفر (1418ق). الملاحم، تحقیق: شیخ عبدالکریم عقیلی، قم، دارالسیره.
10٫ ابوعمرو الدانی، عثمان بن سعید (1418ق). السنن الوارده فی الفتن، تحقیق: ابوعبدالله محمد حسن محمد حسن اسماعیل الشافعی، مشهور به محمد فارس، بیروت، دارالکتب العلمیه.
11٫ ابی داود، سلیمان بن اشعث سجستانی ازدی (1418ق). کتاب السنن، تعلیق: عزت عبید دعاس و عادل سید، بیروت، دار ابن حزم.
12٫ اصفهانی، ابو نعیم احمد (1432ق). الاربعون حدیثا فی المهدی، تحقیق: علی جلال باقر، بیروت، مؤسسه آل البیت: لاحیاء التراث.
13٫ ، (1431ق). حلیه الاولیاء و طبقات الاصفیاء، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه.
14٫ ، (بی تا). ذکر اخبار اصبهان، قاهره، دارالکتاب الاسلامی.
15٫ ، (1377). ذکر اخبار اصفهان، ترجمه: نورالله کسایی، تهران، انتشارات سروش.
16٫ الیان سرکیس، یوسف، (1410ق). معجم المطبوعات العربیه، قم، بهمن.
17٫ بزّار، أبو بکر أحمد بن عمرو (2009 م). البحر الزخّار، المعروف بمسند البزّار، محقق: محفوظ الرحمن زین الله، المدینه المنوره، مکتبه العلوم و الحکم.
18٫ ترمذی، ابوعیسی محمد بن عیسی (1420ق). الجامع الصحیح، لبنان، بیت الافکار الدولیه.
19٫ حاج منوچهری، فرامرز (1387). دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران، انتشارات بنیاد دائره المعارف اسلامی.
20٫ حاکم نیشابوری، ابوعبدالله محمد بن عبدالله (1427ق). المستدرک علی الصحیحین، تحقیق: حمدی دمرداش محمد، بیروت، المکتبه العصریه.
21٫ خطابی بُستی، ابو سلیمان حمد بن محمد (1352ق). معالم السنن، حلب، چاپ محمد راغب طباخ.
22٫ خطیب بغدادى، احمد بن علی (1417ق). تاریخ بغداد، تحقیق عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیه.
23٫ دارقطنی أبو الحسن علی بن عمر (1424ق)، السنن، محقق: شعیب الارنؤوط، حسن عبد المنعم شلبی، عبد اللطیف حرز الله، أحمد برهوم، مؤسسه الرساله.
24٫ ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد (1413ق). سیر اعلام النبلاء، بیروت، موسسه الرساله.
25٫ (1413ق). تذکره الحفاظ، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
26٫ ریاحی، محمد حسین، ابونعیم اصفهانی (پاییز و زمستان 1377). جایگاه «ذکر اخبار اصفهان» و اولین ترجمه آن، مجله: فرهنگ اصفهان»، ش 9 و 10٫
27٫ سمعانی‌ عبدالکریم‌ (1383ق). الانساب‌، به‌ کوشش‌ عبدالرحمان‌ بن‌ یحیی‌ معلمی‌ یمانی‌، حیدرآباد دکن‌‌.
28٫ الشاشی، أبو سعید الهیثم بن کلیب (1410ق). المسند، محقق: د. محفوظ الرحمن زین الله، المدینه المستوره، مکتبه العلوم والحکم.
29٫ صبحی صالح (1379ق). علوم الحدیث و مصطلحه، دمشق، عرض و دراسه.
30٫ صنعانی، أبو بکر عبد الرزاق بن همام (1423ق). المصنف، محقق: استاد نظیر ساعدی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
31٫ طبرانی، ابوالقاسم سلیمان بن احمد (1430ق). المعجم الکبیر، تحقیق: حمدی عبدالمجید سلفی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
32٫  المعجم الاوسط، ریاض، مکتبه المعارف.
33٫  المعجم الصغیر، تصحیح: عبد الرحمن محمد عثمان، بی‌جا، المکتبه السلفیه.
34٫  (1405ق). مسند الشامیین، محقق: حمدی بن عبدالمجید السلفی، بیروت، مؤسسه الرساله.
35٫ موصلی، حافظ ابویعلی احمد بن علی (1422ق). مسند، تحقیق: ظهیرالدین عبدالرحمن، بیروت، دارالفکر.
36٫ الهیئه العلمیه فی مؤسسه المعارف الاسلامیه (1428ق). معجم احادیث الامام المهدی، قم، انتشارات مسجد جمکران.
37٫ یاقوت حموی، شهاب الدین ابو عبد الله یاقوت بن عبد الله (1995م). معجم البلدان، بیروت، دار صادر.

نویسندگان:

محمد کاظم رحمان ستایش، موسی جوانشیر

مجله انتظار موعود شماره 50


٢٣:٠٤ - پنج شنبه ٢١ فروردين ١٣٩٩    /    شماره : ١١١٢٢٧    /    تعداد نمایش : ٢١٦


نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 





مقالات گروه

اثبات تاریخی وجود امام زمان از راه بررسی منصب وکالت در عصر غیبت صغرا

نویسنده: حسین قاضی خانی؛ بحث در اثبات وجود امام دوازدهم شیعیان امامی، در گذر تاریخ همواره مطرح بوده است. امروزه افرادی مانند احمد الکاتب وجود وی را رد و بحث نواب اربعه را ساختگی برمی شمارند. مقاله حاضر درپی جواب گویی به این گونه بحث هاست. در نوشته پیش رو، کوشیده شده است با بررسی منصب وکالت در عصر غیبت صغرا از راه شناخت وکلا و چگونگی فعالیت های آنان به اثبات وجود امام زمان از راه تاریخی و نه از راه های کلامی و حدیثی پرداخته شود.

بازخوانی عوامل پیدایش و انحطاط انشعابات انحرافی شیعه در غیبت صغرا

نویسندگان: خدامراد سلیمیان و طیبه نقی ‌پور؛ پیشوایی معصومان:، به دو دوره تقسیم شده است: دورة حضور و دورة غیبت. هر یک از این دوره‌ها، دارای ویژگی‌هایی متمایز از دیگری است. یکی از ویژگی‌های دورة حضور، فراهم‌بودن همة زمینه‌های راهنمایی مردم به سوی حق و دوری از انحرافات و بی‌راهه‌ها بوده که در دورة پس از آن، با غیبت امام عج، زمینة پدیدآمدن و گسترش جریان‌های انحرافی توسعه یافت. البته دیری نپایید که بیش‌تر این جریان‌های باطل و مدعیان دروغین، به سبب هدایت‌های ظاهری و باطنی امام غایب، روشنگری‌های نایبان خاص و تلاش علمای زمان، چون کف روی آب، نابود شده، به تاریخ پیوستند.

دست برسر نهادن برای تعظیم امام زمان(عج) سنتی شرعی یا رسمی اجتماعی

نویسنده: حسین حسینیان مقدم؛ چکیده امروزه در بسیاری از مناطق شیعه نشین، بپاخاستن و دست بر سر نهادن در برابر شنیدن نام امام قائم(عج) در شمار آداب و رسوم عصر غیبت شمرده می شود و گاه از آن به عنوان سنتی شرعی و رایج در سیره شیعیان یاد می گردد. سیره ای که گفته می شود پیوستگی خود را تا عصر معصومان(ع) حفظ کرده است و ریشه در فرمان و سبک زندگی امامان معصوم(ع) دارد.

نقش و جایگاه توقیعات در عصر غیبت صغری

نویسنده: محمد رضا جباری؛ از مهم ترین وظایف و مسؤولیت های «نائبان چهارگانه » در عصر «غیبت صغری » ، دریافت و تحویل نامه های شیعیان، به امام عصر علیه السلام و متقابلا پاسخ آنها به شیعیان بود . البته در عصرهای پیش از «غیبت صغری » نیز یکی از مهم ترین راه ها برای ارتباط شیعیان با امامان معصوم علیهم السلام، نامه ها و مکتوبات بود .

شاخصه شناسی مواجهه ائمه علیهم السلام با مدعیان دروغین مهدویت

نویسنده: امیرمحسن عرفان ؛ این پژوهه می کوشد با هدف نهادینه سازی رویکرد کیفی بـه موضـوع مـدعیان دروغـین مهدویت ، شاخصه های مواجهه ائمه : با مدعیان دروغین مهدویت را بیان کند و این فرضیه را محک بزند که سبک مواجهه ائمه : با مدعیان دروغین دارای ویژگـی هـایی اسـت کـه می تواند به مثابة الگو در روزگار کنونی به کار تقابل با مدعیان بیاید. این مقاله بـا رویکـردی توصیفی _ تحلیلی سامان یافته ، و برحسب دستاورد یـا نتیجـه تحقیـق از نـوع توسـعه ای _ کاربردی و به لحاظ نوع دادههای مورد استفاده، یک تحقیق کیفی است .

واکاوی تاریخی مفاهیم معنا شناختی دوره غیبت صغرا

نویسنده: مجید احمدی کچایی؛ با گذشت سده‌های متمادی از جریان‌های تاریخی دوره غیبت صغرا، در برخی لغات آن دوره تحول صورت گرفته؛ به طوری که به نظر می‌رسد برخی واژگان مرتبط، معنای گذشته را از دست داده و به گونه‌ای دیگر فهمیده می‌شوند و البته بسیاری دیگر از این واژگان، با گذر ایام اصالت مفهومی‌شان را حفظ کرده‌اند.

سیر تطور کاربرد شناسه‌های حضرت مهدی(عج) در منابع حدیثی اهل سنت

نویسندگان: محمد کاظم رحمان ستایش، موسی جوانشیر؛ نام، لقب و کنیه حضرت مهدی(عج)، از «شناسه»‌های مهدوی است که از همان آغاز مورد توجه محدثان بوده است. این یادکرد، فراز و نشیب محسوسی را نشان می‌دهد. کیفیت این سیر تطور، سؤال پیش روی این تحقیق است. این مقاله که با روش توصیفی – تحلیلی سامان یافته است؛ ضمن تحلیل محتوایی این دسته از روایات در کتاب‌های حدیثی قرن سوم تا پنجم هجری؛ سیر تطور این عنوان را بیان کرده است تا به منظور فهم بهتر روایات مهدوی زمینه مناسب فراهم شود.

مهدی باوری در میان کیسانیه از آغاز تا وفات محمد بن حنفیه

نویسندگان: نعمت الله صفری فروشانی و رضا برادران؛ کیسانیان به عنوان اولین گروه شیعه که مصداقی عینی برای موعود احادیث نبوی برگزیدند؛ پیشگامان عنایت به مهدویت در میان فرقه های اسلامی هستند. لذا واکاوی باور به مهدی و مهدویت در میان آنان، با رویکرد فرایندی، در نگاهی کلان به ارتقای مباحث و مطالعات تطوری در تاریخ تشیع کمک می کند. هدفگذاری پژوهش پیش رو، ترسیم جایگـاه مهدی باوری در اندیشه کیسانیان از آغاز تا وفات محمد بن حنفیه ، با استفاده از بقایـای آثـار درونگروهی و همچنین کتابهای فرقه نگاری و تاریخی مـرتبط بـا موضـوع مـذکور اسـت .

اثبات تاريخي وجود امام زمان از راه بررسي منصب وكالت در عصر غيبت صغرا

نوشته شده توسط حسين قاضي خاني
بحث در اثبات وجود امام دوازدهم شيعيان امامي، در گذر تاريخ همواره مطرح بوده است. امروزه افرادي مانند

تاملي در روايت هاي علايم ظهور: قسمت دوم

در بخش اول اين نوشتار ضمن اشاره به ضرورت بحث و بررسي در موضوع علا‌ئم ظهور و منابع آن بيان شد