بازگشت به سخن تاریخ|پایان نامه ها|دانلود کتاب|کتابشناسی|معرفی و گزارش|مصاحبه |مقالات دیگر|مقالات گروه|صفحه نخست ویژه نامه
مقالات حضرت زهرا (س)
آشنایی با شخصیت فاطمه زهرا(س) جوانه سعادت و فضیلت را در وجود همه انسانها شکوفا می کند
ارزش فاطمه‌ی زهرا (س) به عبودیت و بندگی خداست
تحلیل همتایی حضرت فاطمه زهرا (س) با قرآن از نگاه آیت الله جوادی آملی
محورهای اساسی مبارزات سیاسی حضرت زهرا علیها السلام
بررسی علل اعتراض حضرت فاطمه (س) از منظر صحیح بخاری
بررسی شیوه سیاسی حضرت زهرا(س) با کاوشی در خطبه فدکیه
سیره حضرت زهرا (س) در گفتار اهل سنت
زندگی و سیره حضرت زهرا (س) به عنوان الگوی سبک زندگی دینی
تحلیل و بررسی زیباشناسی خطبه فدکیّة حضرت زهرا(س)
زنان راوی حضرت زهرا علیهاالسلام
نقش حضرت زهرا علیهاالسلام در دفاع از حریم ولایت
سیمای حضرت فاطمه زهرا(س) از دیدگاه عرفانی امام خمینی(ره)
سیمای حضرت فاطمه در آیینه ادب فارسی
فاطمه مرضیه در اندیشه فلسفی هانری کربن
جامعه آرمانی در کلام حضرت فاطمه زهرا علیهم السلام
کارکردهای تفسیری استنادهای قرآنی در خطبه های حضرت زهرا (علیها السلام)
تحلیل خطبه عیادت حضرت زهرا بر پایه نظریه کنش گفتاری
بررسی اخبار محسن بن علی علیهما السلام در منابع فریقین
روضه های جعلی فاطمیه چگونه رواج پیدا کرد
تاريخ هجوم به خانه حضرت زهرا(س)
سیره حضرت زهرا(س) ظرفیت هدایت جامعه به سوی تمدن را دارد
فاطمه زهرا (س) چگونه اسوه ای است؟
بررسي اخبار محسَّن بن علي عليها السلام در منابع فريقين
علت اصلی اختلاف در تاریخ شهادت حضرت زهرا(س) چیست؟
محورهای اساسی مبارزات سیاسی حضرت زهراسلام الله علیها
جستارى در تاریخ شهادت ام الائمه، حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها)
اقامتگاه‌های حضرت فاطمه سلام الله علیها
موقوفات فاطمه سلام الله علیها
تحلیل خطبه عیادت حضرت زهرا(س) بر پایه نظریه کنش گفتاری
جستاری در چگونگی و مکان دفن حضرت فاطمه زهرا(س)در منابع نخستین
حجت الاسلام و المسلمین دکتر رفیعی در مصاحبه اختصاصی با سایت سخن تاریخ
فدک؛ یادگاری از بانوی آب و آیینه
فرزانگی در سیره فاطمی
خطبه فدکیه تفسیری بر آیات قرآن کریم
رنج‌های فاطمه(س) از زبان علی(ع)
فاطمه(س) و رسالتهای اجتماعی
بررسي سيره عملي حضرت زهرا (سلام الله عليها) در دفاع از ولايت
جامعه آرماني در کلام حضرت فاطمه زهرا(س)
حضرت زهرا عليهاالسلام و روايت حديث(در منابع اهل سنت)
اصول موثر در تحكيم زندگي حضرت علي(ع) و حضرت زهرا(س)


  چاپ        ارسال به دوست


مقالات متفرقه تاریخی


موقوفات فاطمه سلام الله علیها


نویسنده: احمد زمانی؛


زندگى کوتاه زهراى مرضیه(سلام الله علیها) برکات بى شمارى را به دنبال داشت، برکات معنویش سراسر تاریخ اسلامى را فرا گرفت، حکایت هاى پیامبر(صلی الله علیه و آله) و ائمه اهل بیت(علیهم السلام) از رفتار خداپسندانه اش بالاترین مدرسه انسان سازى آنان بود، مفسران ژرف اندیش در ذیل سوره کوثر، فاطمه(سلام الله علیها) و فرزندانش را مصداق حقیقى کوثر - خیر کثیر - دانسته اند (1) ، که خداوند آنها را به پیامبرش عنایت کرد پس نمى توان برکات وجودى فاطمه(سلام الله علیها) را منحصر در امور معنوى تنها دانست، عملکرد و سیره پیامبرگونه اش در امور مادى و معنوى هر دو برکت را به دنبال داشت.

 او در باب صدقات و موقوفات برترین بانوى جهان بوده و هست، هر چه را مالک بوده بر اساس سیره پدر بزرگوارش تقدیم به فقراء و مستمندان مى نمود و علاوه بر کمک هاى مقطعى کمک هاى جاویدان و مستمرى - موقوفات و صدقات - داشته است.
علامه عالیمقدار مجلسى رحمت الله علیه مى گوید:
سید بن طاووسرحمت الله علیه رو به فرزندش نمود، گفت: پسرم، موقوفات و صدقات جده ات فاطمه زهرا(سلام الله علیها) همانند العوالى - حیطان سبعه - و ... از اموالى بود که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آنها را بدون جنگ و درگیرى مالک گردید و کسى در آن شریک نبوده و ملک خالص آن حضرت شد و «فئ » محسوب شد. بعدا پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) آنها را در زمان حیات خویش به دخترش به صورت هبه (بخشش) واگذار کرد. فاطمه(سلام الله علیها) هم آنها را در راه خدا وقف نمود - غیر از فدک که توضیحش خواهد آمد - و سپس «موقوف علیهم » - کسانى را که مى توانند از آن موقوفات استفاده نمایند - مشخص کرد.
سپس سید بن طاووسرحمت الله علیه اضافه کرد و گفت فرزندم: در ارزش آنها همین قدر بس که بعضى از آن اموال سالانه بین 24000 تا 70000 درهم درآمد داشته است. (2)


اسامى صدقات صدیقه طاهره(سلام الله علیها)


الف) ام العیال: چشمه اى است که به برکت آن روستایى بزرگ در کنارش ساخته شده، این روستا در نزدیکى قلعه هاى «آرة » که بین راه مکه و مدینه است واقع شده، در آن روزگار بیش از 20000 نخل خرما داشته است و امروز هم در آنجا میوه هاى مختلف مانند لیمو، انگور، موز به عمل مى آید، ام العیال در یکصد و هفتاد کیلومترى مدینه منوره و پنجاه و شش کیلومترى شرق «سقیا» قرار دارد. (3)
عرام بن اصبغ سلمى که شخصى مورد اطمینان است و در سال هاى 275 هجرى قمرى زندگى مى کرده و در شناسایى منطقه «تهامه » از خبرگى ویژه اى برخوردار بود (4) مى گوید: ام العیال قریة صدقة فاطمة الزهراء بنت رسول الله (صلى الله علیه و آله); روستاى ام العیال صدقه و موقوفه فاطمه زهرا(سلام الله علیها) دختر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است. (5)
امروز هم فرزندان فاطمه(سلام الله علیها) از آن بهره مى گیرند.
این چشمه و این سرزمین از سوى صدیقه طاهره(سلام الله علیها) بر سادات حسینى وقف گردیده است. (6)
چه بسا وقف بر سادات حسینى از آن جهت بوده که بنا بر پیش بینى فاطمه(سلام الله علیها) امامت در نسل و فرزندان حسین بن على - علیهما السلام - استمرار پیدا مى کرده و از سوى دیگر بعد از شهادت ابا عبدالله الحسین(علیه السلام) فرزندان آن حضرت بیشتر مورد غضب و ناخوشایندى حاکمان بنى امیه واقع مى شدند و نیاز به یک پشتوانه مالى خاص داشتند. از این رو «ام العیال » را وقف سادات حسینى مى نماید و در بین مسلمانان روشن و مسلم است که اموال موقوفه باید صرف «موقوف علیهم » گردد.
سمهودى نیز مى نویسد: ام العیال، چشمه اى است که متعلق به فاطمه زهرا(سلام الله علیها) بوده سپس آن را وقف نمود. توسط این چشمه بیش از بیست هزار نخل آبیارى مى گردیده و جعفر بن طلحة بن عبیدالله تیمى دویست هزار دینار جهت احیاء آن و اطراف آن صرف کرده است. (7)
ب: دیگر موقوفات صدیقه طاهره در وصیت نامه اش به على بن ابیطالب(علیه السلام) چنین آمده است: ابوبصیر مى گوید: امام محمد باقر(علیه السلام) فرمود: آیا وصیت نامه مادرم فاطمه(سلام الله علیها) را در این مورد بخوانم؟ ما تقاضا و درخواست نمودیم که قرائت کند. حضرت ظرف کوچک (و یا زنبیلى) را بیرون آورد و نوشته اى را از آن میان به دست گرفت و چنین قرائت کرد:
«بسم الله الرحمن الرحیم، هذا ما اوصت به فاطمة بنت محمد رسول الله - صلى الله علیه و آله - اوصت بحوائطها السبعة، العواف و الدلال و البرقة و المیثب و الحسنى و الصافیة و ما لام ابراهیم الى على بن ابى طالب فان مضى على فالى الحسن فان مضى الحسن فالى الحسین فان مضى الحسین فالى الاکبر من ولدى. شهد الله على ذلک و المقداد بن الاسود و الزبیر بن عوام و کتب على بن ابى طالب - علیه السلام -»; (8) این وصیت نامه اى است که فاطمه زهرا(سلام الله علیها) دختر محمد پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) بدان وصیت نمود. در آن وصیت نمود که زمین ها و باغ هاى دیوار شده هفت گانه: العواف، الدلال، البرقه، المثیب، الحسنى، الصافیه و مشربه ام ابراهیم، در اختیار على بن ابى طالب(علیه السلام) است و چنانچه على(علیه السلام) از دنیا رفت در اختیار فرزندم حسن بن على - علیهما السلام - قرار مى گیرد و چنانچه او از دنیا رفت در اختیار فرزند دیگرم حسین بن على - علیهما السلام - خواهد بود و بعد از او در اختیار بزرگترین فرزندانم قرار خواهد گرفت. گواهى مى دهد بر این وصیت نامه خداوند متعال و سپس افرادى همانند مقداد بن اسود کندى و زبیر بن عوام. که وصیت نامه توسط امیرمؤمنان على بن ابیطالب [علیه السلام] نوشته شد.
همانند روایت فوق با اندکى اختلاف از امام صادق و امام رضا - علیهما السلام - نقل گردیده و مضمون گذشته را مورد تاکید قرار داده اند.
سمهودى در باره باغ هاى هفتگانه به نقل از واقدى گفته است: مخیریق در میان یهود بنى نضیر عالم اندیشمند و متعهدى بود که ایمان به پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) آورد سپس اموالش را در اختیار آن حضرت قرار داد و این اموال همان باغ هاى دیوار کشیده هفتگانه بوده است. و همچنین از محمد بن کعب نقل کرده که: که این اموال متعلق به مخیریق یهودى بوده، چون جنگ «احد» فرا رسید رو به دیگر یهودیان کرد و گفت: چرا محمد - (صلى الله علیه و آله) - را یارى نمى کنید؟ سوگند به خدا همه شما مى دانید که یارى دادن به او وظیفه و تکلیف همه شماها است. جواب دادند:
امروز شنبه است [روز عبادت و تعطیلى است]مخیریق گفت: شما از وظیفه فرار مى کنید شنبه یعنى چه؟! سپس خود شمشیر بر گرفت و همراه با رسول گرامى اسلام با دشمنان آن حضرت جنگید تا سخت مجروح گردید و چون در بستر افتاد چنین وصیت کرد:
«اموالى الى محمد یضعها حیث یشاء; دارائى هاى من در اختیار محمد(صلی الله علیه و آله) خواهد بود هر کجا مى خواهد و صلاح مى داند مصرف کند.» (9)
رسول خدا در سال هفتم هجرت اموال مخیریق را جزء صدقات قرار داد (10) ولکن امام رضا(علیه السلام) فرمود: رسول خدا آن ها را وقف بر فاطمه نمود، و سپس فاطمه آنها را بر بنى هاشم و بنى المطلب وقف نموده است. (11)
باغ هاى هفتگانه موقوفه فاطمه(سلام الله علیها)
«حیطان سبعه » همان باغ ها و مزارع هفت گانه اى است که اطراف آن دیوار کشیده شده بود و بیشتر آنها در منطقه «العوالى » و شرق مدینه منوره واقع شده بود.
1- العواف: بعضى آن را - الاعواف - دانسته اند و لکن ابن شبه مى گوید صحیح در نزد من «العواف » است، و آن جایگاه وسیعى است در نزدیکى شهر مدینه که مردم آن اموال خویش - گوسفندان و شتران و ... - را در آن جا نگهدارى مى کردند، این وادى از سرچشمه «مهزور» آبیارى مى گردید. (12)
ابو غسان گفته است: الاعواف جزء معروف بالعالیة (13) ; اعواف; قطعه زمین شناخته شده اى است که در منطقه باب العوالى واقع شده است.
2 - الصافیة: این باغ در قسمت شرقى مدینه واقع شده و به قطعه «زهیره » (14) معروف است این مکان از جمله اموالى بود که از یهود بنى قریظه بدست آمد و چون هیچگونه درگیرى وجود نداشت جزء اموال خالص پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) محسوب شد و کسى در آن سهمى نداشت. پیامبر آن را به دخترش فاطمه(سلام الله علیها) واگذار کرد او هم آن را وقف نمود.
3 - الدلال: قطعه زمینى بود که در قسمت شرقى مدینه قبل از صافیه واقع شده، آن را بنى ثعلب یهود مالک بودند، امام باقر(علیه السلام) فرمود: دلال متعلق به یک زن یهودى از بنى نضیر بود که سلمانرحمت الله علیه در نزد او در بردگى بسر مى برد، آن زن طى قراردادى با سلمان بنا را بر این گذاشتند که سلمان آن سرزمین احیا کند و درختکارى نماید سپس آن زن مسلمان را آزاد نماید، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از این پیمان و قرارداد آگاه شد، به نزد مسلمان در محل کاشتن درختها آمد و به او کمک کرد و در مدت کوتاهى درختان بزرگ شدند و به ثمر نشستند، پس از مدتى که اسلام قدرت پیدا کرد. آن سرزمین به عنوان غنیمت - فئ - به تصرف پیامبر خدا درآمد،پیامبر(صلی الله علیه و آله) آن را به دخترش فاطمه داد. فاطمه(سلام الله علیها) هم آن را وقف در راه خدا نمود. (16) و بعضى محدثان از «الدلال » تعبیر به «الکلاب » کرده اند و گفته اند: آن نهر آب مورد توجهى بود که در مدینه جارى مى گشت و مردم از آن بهره مى بردند.
4 - برقه: این باغ در قبله مدینه به سمت مشرق قرار گرفته بود، قبلا از اموال یهود بنى قریظه محسوب مى گردید لکن بعد از اینکه به دست رسول خدا(صلی الله علیه و آله) افتاد سلمانرحمت الله علیه در آن درختکارى کرد و بعد هم به فاطمه واگذار شد که آن حضرت آن را وقف بر بنى هاشم و بنى المطلب نمود. (17)
5 - المیثب: جایش معین نیست و لکن جزء عنائمى است که بدون جدال به دست پیامبر(صلی الله علیه و آله) افتاد، او هم آن را به دختر خویش داد و بعد هم فاطمه(سلام الله علیها) وقفش نمود، بکرى مى گویند: از موقوفات عام رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است. (18)
6 - حسنى: موضعى است که در نزدیکى «الدلال » واقع شده و مشهور به «الحسینیات » مى باشد، این محل از وادى «مهزور» آبیارى مى گردد. (19)
7 - مشربه ام ابراهیم: در آخر باب العوالى مدینه منوره، بستانى است که چون ام ابراهیم - ماریه قبطیه - همسر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را در آنجا درد زایمان عارض شد، دستش را به چوبى گرفته بود که بعد از لحظاتى فرزندش «ابراهیم » به دنیا آمد بدین جهت مشربه ام ابراهیم نام گرفت این بستان در نزدیکى مدارس یهودى آن روز قرار داشت و درختان آن بستان از وادى «مهزور» آبیارى مى گردید. (20)
مشربه به اطاق مسکونى اطلاق مى شود، پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) ماریه قبطیه را آنجا سکونت داده بود. (21 )
آیا فدک جزء موقوفات بوده یا نه؟
در باره فدک توجه به دو مطلب حائز اهمیت است: اولا: فدک در 140 کیلومترى مدینه منوره واقع شده و بعضى مانند یاقوت حموى فاصله بین فدک و مدینه منوره را دو تا سه روز دانسته اند و فدک را غیر از حیطان سبعه مى دانند زیرا حیطان سبعه همگى در اطراف مدینه بوده و تملیک آن ها توسط مخریق در سال دوم و سوم هجرت بعد از غزوه احد بوده و آنها را به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) واگذار نموده. و حدود و جایگاه آن هم معین شده همان طورى که گذشت.
فدک را کسى جزء صدقات و موقوفات آن حضرت ندانسته اند بلکه بر اساس کلام فاطمه(سلام الله علیها) فدک ملک طلق او بوده و نیز خلفاء بنى امیه و بنى عباس هم که در بعضى از مقاطع تاریخى به فرزندان فاطمه(سلام الله علیها) واگذار کردند آن را میراث آن حضرت دانستند.
در نامه مامون عباسى به هنگام واگذارى فدک به فرزندان فاطمه(سلام الله علیها) خطاب به فرماندار مدینه (قثم بن جعفر) نوشت:
انه کان رسول الله(صلی الله علیه و آله) اعطى ابنته فاطمة(سلام الله علیها) فدک و تصدق علیها بها و ان ذلک کان امرا ظاهرا معروفا عند آله - علیه الصلاة و السلام - ثم لم تزل فاطمة تدعى منه بما هى اولى من صدق علیه. و انه قد راى ردها الى ورثتها و تسلیمها الى محمد بن یحیى بن الحسین زید بن على بن الحسین بن على ابى طالب [علیه السلام] و محمد بن عبدالله بن الحسین بن على بن الحسین بن على بن ابى طالب - رضى الله عنهم - لیقوموا بها لاهلها. (22)
همانا رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فدک را به دخترش «فاطمه »(سلام الله علیها) بخشید و بر او روا داشت، این مطلب در نزد اهل بیت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) روشن و آشکار است بعد همچنان فاطمه(سلام الله علیها) مدعى آن بود که فرمایش آن بانو سزاوارتر به تصدیق و قبول است، پس مصلحت در این است که فدک به ورثه فاطمه(سلام الله علیها) بازگردانده شود و به محمد بن یحیى و محمد بن عبدالله نوه هاى على بن الحسین[علیه السلام] واگذار کنید تا آنها به اهلش برسانند.


پى نوشت ها:
1- التفسیر الکبیر، فخر رازى، ج 32، ص 124; مجمع البیان، ج 10، ص 549.
2- سفینة البحار، شیخ عباس قمى، ج 7، ص 45; بحارالانوار، ج 29، ص 123، ح 5.
3- معجم معالم الحجاز، عاتق بن غیث بلادى، ج 1، ص 21.
4- اعلام زرکلى، ج 4، ص 223.
5- معجم معالم الحجاز، ج 6، ص 194.
6- عمدة الاخبار فى مدینة المختار، احمد بن عبدالحمید عباسى، ص 241.
7- وفاء الوفا باخبار دار المصطفى، ج 4، ص 1130.
8- فروع کافى، ج 7، ص 48، ح 5; بحارالانوار، ج 43، ص 235،ح 1.
9- وفاء الوفا، ج 3، ص 990 و 825.
10- تاریخ المدینة المنوره، ابن شبه، ج 3، ص 173 - 175.
11- فروع کافى، ج 7، ص 47 و 48، ح 1 - 4.
12- تاریخ المدینة المنوره، ج 1، ص 174.
13- بحارالانوار، ج 22، ص 299.
14- همان.
15- تاریخ المدینة المنوره، ج 1، ص 174; بحارالانوار، ج 22،ص 299.
16- بحارالانوار، ج 22، ص 300.
17- همان.
18- معجم معالم الحجاز، ج 8، ص 309.
19- وفاءالوفا، ج 4، ص 1291.
20- تاریخ المدینة المنورة، ج 1، ص 173; بحارالانوار، ج 22، ص 299; وفاءالوفا، ج 4، ص 1291.
21- همان.
22- معجم معالم الحجاز، عاتق بن غیث البلادى، ج 7، ص 7 -26.


منبع: فصلنامه  فرهنگ کوثر - شماره 8


٢٣:٥٠ - شنبه ٢٧ دی ١٣٩٩    /    شماره : ١١٥٣٦٢    /    تعداد نمایش : ٥٧١


نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 





مقالات گروه

نگاهی به فعالیت های فرهنگی حضرت زهرا(سلام الله علیها)

متن حاضر، نوشتار حجة الاسلام والمسلمین دکتر محمد دشتی عضو هیئت علمی جامعة المصطفی العالمیه است که به صورت اختصاصی برای سایت سخن تاریخ و ویژه نامه شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) نگاشته شده است.

تبیین فضائل و شخصیت حضرت فاطمه زهرا(س) در گفتگوی با دکتر حسین عبدالمحمدی:

حضرت زهرا(س) مظهر جمال و جلال خداوند است.

سیره خانوادگی حضرت زهرا(س) در گفتگو با دکتر محمدرضا جباری

شیوه رفتاری صدیقه کبری(س) برای تمامی مادران در طول تاریخ درس‌آموز است

دکتر نعمت الله صفری فروشانی در مصاحبه اختصاصی با سایت سخن تاریخ

حضرت زهرا(سلام الله علیها) تمام فدک را شرعاً از آن خود می دانست.

حجت الاسلام و المسلمین دکتر رفیعی در مصاحبه اختصاصی با سایت سخن تاریخ

اگر حضرت زهرا (سلام الله علیها) سکوت می کرد. و دفاع نمی کرد اساس تشیع و ولایت امیرالمومنین (علیه السلام) دچار مشکل می شد. می گفتند اگر خبری بود ایشان باید می گفت.

در سخنرانی حجت الاسلام و المسلمین دکتر حسین عبدالمحمدی مطرح شد:

عبودیت و بندگی؛ راز کرامت حضرت زهرا (علیها السلام)

انتخاب های حضرت زهرا(سلام الله علیها)

حجت السلام دکتر رفیعی: در سوره ی مبارک هل اتی،ملاک انتخاب حضرت زهرا(سلام الله علیها)را بیان کرد،فقط خدا،فقط خدا.

نسب ذريه زهرا(س) در روايات شيعه و سني

نوشته شده توسط سید علیرضا عالمی*
چكيده: بديهي است از نظر سببي ذريه زهرا(س) فرزندان پيامبر(ص)هستند. اما رواياتي از رسول خدا(ص) در منابع معتبر شيعه و سني وجود دارد كه اثبات كننده