باز گشت به سخن تاریخ|سایت و نرم افزار|پایان نامه ها|کتاب شناسی|صفحه اصلی ویژه نامه امام سجاد (ع)
مقالات ویژه نامه امام سجاد-ع


  چاپ        ارسال به دوست

مقالات ویژه نامه امام سجاد (ع)

روش‌هاى تربيتى در سيره امام سجاد(ع)

چكيده

انسان، مستعد اتصاف به همه كمالات است. وصول به آنها در گرو تربيت صحيح مى&zwnjباشد و براى رسيدن به هدف والاى قرب الى&zwnjاللّه، بايد بهترين شيوه&zwnjها را انتخاب نمود. به يقين، برترين روش&zwnjها كه مبتنى بر شناخت حقيقت انسان و همه ابعاد وجودى اوست، تنها در كلام و سيره انسان&zwnjهاى كامل در هر عصر و زمان جست&zwnjوجو مى&zwnjشود و چنين انسان&zwnjهايى براى همه عصرها و زمان&zwnjها جز معصومان: كسى نيست.

اين مقاله با رويكرد نظرى و تحليلى و با هدف آشنايى با روش&zwnjهاى تربيتى «عفو» و «تغافل» امام سجاد (ع) بر اساس صحيفه سجاديه، دعاى ابوحمزه ثمالى و سيره رفتارى آن حضرت است.

 

كليدواژه&zwnjها: تربيت، شيوه تربيتى، سيره، تغافل، عفو.

 

مقدّمه

تربيت اسلامى يكى از اساسى&zwnjترين بخش&zwnjهاى معارف اسلامى، فلسفه بعثت رسولان و مهم&zwnjترين وظيفه اولياى الهى است. بهترين روش&zwnjهاى تربيتى براى رسيدن به اهداف و اصول تربيت دينى در سيره پيشوايان دين يافت مى&zwnjشود. از اين&zwnjرو، پرداختن به شيوه&zwnjهايى كه براى تربيت افراد در گفتار و رفتار ائمّه اطهار : ديده مى&zwnjشود ضرورى است. گرچه در كتاب&zwnjهاى تاريخ و سيره گنجينه&zwnjهاى فراوانى از ائمّه : ديده مى&zwnjشود، اما با ديد تربيتى تفكيك نشده و مورد توجه قرار نگرفته&zwnjاند. بيان سيره تربيتى هريك از ائمّه اطهار : در شرايط متفاوت با توجه به نيازهاى جامعه امروزى، بهترين راه هدايت افراد و تربيت دينى آنهاست.

در موضوع اصول و روش&zwnjهاى تربيتى از ديدگاه امام سجّاد(ع) با توجه به صحيفه سجاديه پژوهش&zwnjهاى مختصرى انجام شده است، اما بررسى نظام تربيتى امام (ع) با تكيه بر دعاهاى صحيفه، دعاى ابوحمزه ثمالى و سيره رفتارى آن حضرت رهاورد و هدف نظرى اين مكتوب است. هدف كاربردى ارائه شيوه&zwnjهاى تربيتى زين&zwnjالعابدين (ع) به مربيان تربيتى است تا در پرورش نسل جوان به كار بندند.

اهداف تربيتى امام چهارم كه به عنوان الگويى براى مربيان جامعه اسلامى مطمح&zwnjنظر است عبارتند از :

الف. هدايت به راه حق و تمييز حق از باطل؛

ب. اصلاح جامعه اسلامى و وصول به حيات طيبه (امام(ع) رسيدن به اين هدف را در گرو عمل به اوامر و نواهى الهى مى&zwnjدانند و از خداوند توفيق آن را طلب نموده&zwnjاند)؛2

ج. توحيدمحورى (تربيت بر مدار توحيد و رساندن افراد به توحيد عبادى كه برترين مرتبه زندگى موحدانه است، مقصود مربيان الهى بوده. امام(ع) مفاهيمى را براى ارتباط با خداوند و رسيدن به قرب الهى ذكر فرمودند؛ مثل: معرفت خدا،3 ايمان،4  تقوى.)5

در اين مكتوب از ميان روش&zwnjهاى گوناگون تربيتى به دو روش «تغافل» و «عفو» كه جنبه اجتماعى داشته و رابطه تربيتى و اخلاقى انسان با همنوع خود را نشان مى&zwnjدهد اكتفا شده است.

مفهوم&zwnjشناسى

تربيت

در تعريف تربيت آمده است : تربيت، عبارت است از فعاليتى مستمر و منظم در جهت كمك به رشد جسمانى، شناختى اخلاقى، اجتماعى و به طور كلى پرورش و شكوفايى استعدادهاى متربى كه نتيجه آن در شخصيت متربى به ويژه در رفتارهاى او ظاهر خواهد شد.6

تربيت دينى

تربيت دينى عبارت است از : مجموعه اعمال عمدى و هدفدار، به منظور آموزش گزاره&zwnjهاى معتبر يك دين به افراد ديگر در عمل و نظر تا به آن آموزه&zwnjها متعهد و پايبند گردند.7

سيره

سيره بر وزن فعله از سير به معناى چگونگى عمل و رفتار يا سبك و قاعده رفتار است.8 در اين مكتوب، معناى دوم يعنى برداشت روش&zwnjهاى تربيتى از گفتار يا رفتار امام (ع) مقصود است و بنابراين، مقصود از سيره تربيتى شامل قولى يا فعلى است كه آن حضرت در مقام تربيت ديگران و به منظور اثرگذارى بر شناخت&zwnjها، باورها، احساسات، عواطف يا رفتارهاى ديگران ابراز داشته&zwnjاند. سيره قولى در اين مقاله عباراتى از صحيفه سجاديه يا دعاى ابوحمزه ثمالى، و سيره فعلى رفتارهاى آن حضرت به قصد هدايت ديگران است كه در دوران سى و چهار ساله امامت ايشان ثبت و نقل شده است.

روش تربيتى

روش (شيوه) به معناى طريقه، اسلوب، راه يا منوال است9  و در اصطلاح علوم تربيتى، شيوه&zwnjهايى است كه با استفاده از آنها، فرد مى&zwnjتواند تعليمات و معارف حق و اخلاق پسنديده را در خود يا ديگرى پياده كرده و عمق بخشد و ناپاكى&zwnjها را از صفحه دل و روح خود يا ديگرى بزدايد.10

در اين مكتوب، روش&zwnjهاى «تغافل» و «عفو» با توجه به مناجات&zwnjهاى صحيفه سجاديه و ابوحمزه ثمالى و سيره رفتارى امام (ع) بيان شده است.

الف. روش عفو

1. تعريف عفو

«اَلعفو هو التّجاوز عن الذُّنوب و مَحْوها عن العبد»؛11  عفو، گذشت از گناهان و محو آثار آن از بنده مى&zwnjباشد. بخشش، عبارت است از تغيير ارادى و آگاهانه و آزادانه قلبى، و نتيجه موفقيت&zwnjآميز كوشش فعال براى جايگزينى افكار بد با انديشه&zwnjهاى خوب، و تندى و عصبانيت با احساس ترحّم و شفقت. و بخشودن عبارت است از غلبه بر احساسات منفى (كينه، عصبانيت) و جايگزينى آن با احساسات مثبت.

عفو در متون اسلامى عبارت است از فرانگرى به بافت رنجش، ملاحظه محدوديت&zwnjهاى فردى و نوعى انسان&zwnjها و با توجه به آنها رفتار خاطى را معنا دادن و تفسير نمودن، و خود را فردى از نوع انسان ممكن&zwnjالخطا ديدن، كه در شرايطى ممكن است به گذشت نياز داشته باشد و احساس همدردى با خاطى و گذشت از اشتباه او كه با انگيزه آرامش روانى، بهبود روابط با خاطى و رشد و پرورش او، يا جلب رضايت خداوند صورت مى&zwnjگيرد. عفو، گذار از مرحله انزجار و رنجيدگى به مرحله احساسات مثبت فرد جفا ديده، نسبت به فرد خطاكار است.12

گذشت از تقصير ديگران يكى از مكارم اخلاق و آداب معاشرت است. اگر همه انسان&zwnjها در استيفاى حقوقشان سختگير باشند، روح صفا و صميميت در جامعه يافت نخواهد شد. در قرآن كريم به عفو امر شده است: (خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ.) (اعراف: 199) همچنين در آيات ديگر علاوه بر «عفو»، به «صفح» نيز اشاره شده است،13  كه معناى آن رساتر از عفو است؛ يعنى علاوه بر مفهوم گذشت، ناديده گرفتن خطا نيز در آن لحاظ شده است.

عفو و اغماض در صورتى ارزشمند است و مصداق مى&zwnjيابد كه انسان قدرت انتقام داشته باشد. در غير اين صورت، سكوت انسان نه از مصاديق عفو، بلكه از مصاديق كظم غيظ خواهد بود و «كَظم غيظ» در صورتى كه انسان از روى ناچارى سكوت كند منجر به حقد و كينه، و باعث سوءظن، حسد، غيبت و تهمت مى&zwnjشود.14

2. اقسام عفو

از لحاظ ارزش اخلاقى، مى&zwnjتوان مراتبى براى عفو برشمرد :

الف. گاهى بخشش و گذشت جنبه تاكتيكى دارد؛ به اين معنا كه چون شرايط قصاص و انتقام مهيا نيست، ناچار است كه عفو نمايد. اين نوع بخشش گرچه يك تمرين اجبارى براى بخشايش ديگران است، اما ارزش اخلاقى و تربيتى ندارد.

ب. بعضى اوقات اغماض از خطاى ديگران تنها براى خودسازى است. بخشاينده دست از انتقام مى&zwnjكشد؛ براى آنكه تحمل سختى&zwnjها را تمرين كند، به كمال صبر و مقاومت دست يابد، ضعف&zwnjهايش به تحمل و خوددارى مبدّل شود و در امر دنيا و آخرت موفق باشد. اين قسم عفو داراى ارزش اخلاقى است؛ زيرا براى خودسازى است.

ج. مرتبه سوم عفو، نه جنبه تاكتيكى دارد و نه صرفآ براى خودسازى است، بلكه براى هميشه از انتقام متجاوز درمى&zwnjگذرد تا فرد خطاكار را تربيت كند و او را از ارتكاب دوباره عمل زشت باز دارد؛ زيرا انسانى كه در كمال قدرت است وقتى از تجاوز كسى كه ضعيف و زيردست است مى&zwnjگذرد، به طور طبيعى او را تحت تأثير قرار خواهد داد، و وجدان اخلاقى&zwnjاش را بيدار مى&zwnjكند.15

چنين انگيزه&zwnjاى براى عفو ديگران الهى و نيكوست؛ زيرا علاوه بر ارزش اخلاقى كه براى عفوكننده دارد، ارزش تربيتى نيز دارد و متربّى خطاكار را پشيمان و هدايت خواهد كرد.

3. عفو در گفتار امام سجّاد (ع)

يكى از اوصاف خداوند «عَفُوّ» است، و امام (ع) خداوند را با اين نام مى&zwnjخواند و تقاضاى بخشش خويش را مى&zwnjنمايد: «... اَنْتَ الّذى سَمَّيتَ نفسك بِالْعَفُوّ فَاعْفُ عَنّى...»؛16  اى خداوندى كه خود را بخشاينده ناميدى مرا عفو كن... .

خداوند اولين مربّى است كه با بخشش اولين متربّيان خويش، يعنى آدم و حوّا، «عَفُوّ» ناميده شد، و از اين&zwnjرو، عفو و گذشت در مقام تربيت، قدمتى همسان با خلقت انسان دارد. امام (ع) اين نكته را مى&zwnjآموزند كه عفو نقطه اميد همه انسان&zwnjهاى خطاكار در طول تاريخ بوده است، و جريان تكامل و تربيت نفس انسانى تنها در گرو گذشت خداوند از گناهان فرد، و انسان&zwnjها نسبت به يكديگر مى&zwnjباشد.

در دعاى «التجاء»، امام با بيانى ديگر از خداوند طلب عفو مى&zwnjفرمايد :

«الّلهُمَّ اِنْ تَشَأْ تَعْفُ عَنّا فَبِفَضْلِكَ، وَانْ تَشَأْ تُعَذِّبْنا فَبِعَدْلِكَ، يا غَنِّى&zwnjالْاَغْنياء، ها نَحْنُ عبادُكَ بينَ يدَيكَ، و اَنَا اَفْقَرُ الْفُقراءِ اِليك، فَاجْبُرْ فاقَتَنابِوُسْعِكَ، ولا تَقْطَعْ رَجاءَنا بِمَنْعِكَ»؛17  بار الها، اگر بخواهى ما را عفو كنى، اين از فضل و بخشش توست، و اگر بخواهى ما را كيفر نمايى، بر اساس عدالت است. اى كسى كه از همه اغنيا بى&zwnjنيازترى، هم&zwnjاكنون ما بندگان در پيشگاه تو حاضريم، و من از همه نيازمندان نسبت به ]عفو[ تو محتاج&zwnjتر هستم. پس نادارى ما را با وسعت خود جبران فرما و اميد ما را با دريغ نمودنت قطع مگردان.

در اين فراز، امام در مقام هدايت و ايجاد بينش در متربّى هستند. امام مى&zwnjآموزند كه متربّى متواضعانه در برابر مربّى بايد خطايش را بپذيرد و از آن نادم باشد. از نظر ايشان، عفو و گذشت با همه ارزشى كه دارد، اما در مقام تربيت، متربّى نبايد خطايى را تكرار نموده و هميشه انتظار بخشش مربّى را داشته باشد، بلكه مربّى مى&zwnjتواند بنابر تشخيص خويش، متربّى را عفو كند يا اگر به تربيت متربّى مضّر باشد گذشت نكند. امام (ع) در اينجا به عنوان متربّى از خداوند متواضعانه طلب بخشش مى&zwnjكند، اما مى&zwnjفرمايد: اگر خداوند عفو نكند و عذاب نمايد، اين مطابق عدالت اوست.

همچنين آن حضرت در دعاى ابوحمزه، چگونگى طلب عفو متربّى از مربّى را آموزش مى&zwnjدهند : «اَنْتَ يا الهى اَوْسَعُ فَضْلا وَ اَعْظَمُ حِلْمآ مِنْ اَنْ تُقايسَنى بِفِعْلى و خَطيئتى، فَالْعَفوَ فالْعَفو فالْعَفو»؛18  تو اى خداى من كه فضل بى&zwnjپايان و بردبارى عظيم تو برتر از آن است كه مرا با گناهم مقايسه نمايى، از من درگذر، از من درگذر، از من درگذر.

در اين عبارت، امام با ذكر صفات خداوند و رحمت و حلم بى&zwnjپايان او، به گناهكاران اميد مى&zwnjدهند تا متربّى مأيوس نشود و در راه تربيت به حركت خويش ادامه دهد.

4. روش عفو و بخشش در رفتار امام (ع)

در سيره امام (ع) به موارد فراوانى برمى&zwnjخوريم كه ايشان نزديكان، غلامان، بستگان، شيعيان و حتى مخالفان و دشمنان خود را مورد عفو و گذشت قرار مى&zwnjدادند، و با اين شيوه آنها را تربيت مى&zwnjكردند.

عمادالدين طبرى نقل مى&zwnjكند: روزى مردى از خويشان (حسن بن حسن (ع) نزد امام (ع) رفت، و تا توانست ايشان را دشنام داد. امام (ع) در پاسخ او خاموش ماند. چون حسن از نزد ايشان بازگشت، امام (ع) به كسانى كه نزد او نشسته بودند گفت : شنيديد اين مرد چه گفت؟ مى&zwnjخواهم با من بياييد و پاسخى را كه به او مى&zwnjدهم بشنويد. گفتند: مى&zwnjآييم و دوست داشتيم همين جا پاسخ او را مى&zwnjدادى. امام نعلين خود را پوشيد و به راه افتاد و گفت : (وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ) (آل&zwnjعمران: 134) همراهان دانستند كه او سخن زشتى به حسن نخواهد گفت. چون به خانه حسن رسيدند، امام گفت: بگوييد سجّاد است. حسن بيرون آمد و يقين داشت زين&zwnjالعابدين براى تلافى نزد او آمده است. چون نزد او رسيد، على&zwnjبن الحسين گفت: «يا اَخى، انْ كُنْتَ قُلْتَ ما فِىَّ اَسْتَغْفِرُاللّه مِنْهُ، وَانْ كُنْتَ قُلْتَ ماليس فِىَّ فَغَفَرَ اللّه لَكَ»؛ برادرم اگر آنچه به من نسبت دادى در من وجود داشته باشد از خداوند طلب مغفرت مى&zwnjكنم و اگر در من نباشد از خداوند براى تو طلب آمرزش مى&zwnjكنم. حسن در پاى وى افتاد و بوسه مى&zwnjداد و مى&zwnjگفت: «اَسْتَغْفِرُ اللّهَ بَلْ قُلْتُ فيكَ ما ليسَ فيكَ وَاَنَا اَحَقَّ بِهِ»؛ از خداوند طلب آمرزش مى&zwnjكنم آنچه از ]صفات بد[ به تو نسبت دادم در تو نيست و من به آنها سزاوارترم.19

سيره امام در اين حكايت، اسوه&zwnjاى براى رفتار تربيتى است. امام با سكوت خويش و سپس بردن اطرافيان تا درب خانه حسن، مى&zwnjخواهند شيوه بخشش را به آنها بياموزند. اگر تنها ندامت و آموزش حسن مقصود بود، امام مى&zwnjتوانست به تنهايى بروند، اما به نحوى از اطرافيان مى&zwnjخواهد كه در مقابل جسارت او روش ايشان را هم ببينند. در اينجا، امام هم متربّى خطاكار و هم متربّيان ديگرى را كه منتظر درس جديدى از روش تربيتى امام (ع) هستند، به بهترين وجه آموزش مى&zwnjدهند.

عفو و گذشت، علاوه بر فوايد و آثار فراوان اخلاقى كه در آيات و احاديث ذكر شده، و خداوند خود را به اين وصف توصيف فرموده است، در عمل به عنوان عامل مهمى در تعديل روابط بين افراد و برقرارى آرامش روانى نتيجه&zwnjبخش مى&zwnjباشد.

بخشش، علاوه بر ترسيم روابط بين افراد و كاهش تنش&zwnjهاى اجتماعى، در تأمين سلامت روانى، كاهش اضطراب و افسردگى، عصبانيت و پرخاشگرى، اختلالات عاطفى و رفتارى، افزايش اعتماد به نفس، و پيشرفت تحصيلى فرزندان بسيار مؤثر و كارآمد است.

عفو موجب پايين آمدن فشارهاى روحى مى&zwnjشود. كينه&zwnjجويى و عفو نكردن موجب عدم تعادل عاطفى و شناختى مى&zwnjشود، و بدى&zwnjهاى متربّى را بزرگ كرده و خوبى&zwnjهايش را منظور نمى&zwnjكند.20

البته مربّى در عمل بايد توجه نمايد كه با عفو، ندامت و پشيمانى را در متربّى سبب شود، و پس از عفو هيچ منّتى بر او نگذارد تا موجب زايل شدن عزّت نفس او گردد و كينه مربّى را به دل بگيرد؛ زيرا در اين صورت، باعث گمراهى و تكرار خطاهاى او مى&zwnjشود.

به طور خلاصه روش عفو در سه صورت براى اصلاح رفتار افراد استفاده مى&zwnjشود :

1. خطاكار از كارش پشيمان شده است و تصميم به تكرار ندارد.

2. شخص خطاكار انسان آبرومندى است كه از روى جهالت كار ناشايستى انجام داده است.

3. خطاكار داراى فطرتى پاك است و احتمال مى&zwnjدهيم كه اگر مورد عفو قرار گيرد، وجدان اخلاقى او بيدار مى&zwnjشود.21

بنابراين، مى&zwnjتوان گفت: در گفتار و رفتار امام سجاد (ع)، شيوه عفو به عنوان يك روش تربيتى براى ديگرسازى متربّيان به كار گرفته شده است. گرچه به عنوان يك اصل اخلاقى نيز مى&zwnjتواند تأثيرات خوبى در مربّى و عفوكننده داشته باشد.

از اين&zwnjرو، شيوه تربيتى عفو در كلمات و رفتارهاى امام (ع)، براى همه مربّيان يك الگوى عملى در تربيت است.

ب. روش تغافل

1. معناى تغافل

تغافل، يعنى انسان چيزى را بداند و از آن آگاه باشد ولى با اراده و عمد، خود را غافل نشان دهد و وانمود كند كه از آن آگاه نيست.22  تغافل در فقه اسلامى  تحت عنوان «اصل صحّت» مورد توجه قرار گرفته است؛ بدين معنا كه عمل مسلمان درست است و اگر احتمال نادرستى در آن رود نبايد به چنين احتمالى اعتنا نمود، چه رسد به اينكه بخواهيم تجسّس نماييم تا موجب كشف مفسده در ديگران شود.

تغافل در رابطه تربيتى بين مربّى و متربّى به اين معناست كه پس از آنكه خطاى متربّى مسلّم گشت، در مرحله اول وقتى خطا ناچيز باشد، مربّى بايد به گونه&zwnjاى عمل كند كه گويا از هيچ چيز خبر نداشته است.

اين شيوه مبتنى بر اصل عزّت است. قوّت&zwnjها و ضعف&zwnjهاى هر فردى در احساس عزّت او دخيل هستند و اين دو احساس بايد به نحوى تحت كنترل درآيد كه منجر به حفظ عزّت فرد گردد، و با توجه به ضعف&zwnjهاى متربّى از اين شيوه استفاده مى&zwnjشود.23

2. اهميت تغافل

تغافل صفتى پسنديده، و يكى از اصول اخلاقى و طرق تربيتى ائمّه اطهار : مى&zwnjباشد كه داراى آثار درخشانى در تربيت است. در روايات، به تغافل و فوايد و اثرات تربيتى آن اشاره شده است. امام على (ع) در اهميت تغافل مى&zwnjفرمايد: «نِصفُ العاقل اِحتمال و نِصفُهُ تغافُل»؛24  نيمى از ساختار (انسان) خردمند بر اساس احتمال و نيمى ديگر به چشم&zwnjپوشى بستگى دارد. نيز فرموده&zwnjاند: «كسى كه از بسيارى امور تغافل نكند آرامش و آسايش خود را متزلزل كرده است.»25  تغافل شاخه&zwnjاى از حلم و بردبارى است و بدون حلم نمى&zwnjتوان به آن دست يافت و از اين&zwnjرو، امام على(ع) فرموده&zwnjاند: «لاحِلمَ كَالتّغافُل»؛26  هيچ بردبارى بهتر از چشم پوشى نيست.

امام على (ع)، تغافل را بهترين و شريف&zwnjترين صفت اخلاقى انسان با كرامت دانسته&zwnjاند: «اَشْرفُ اَخلاق الكريم كثرةُ تغافُلِهِ عمّا يعْلم.»27

همچنين امام (ع) تغافل نمودن از امور ناچيز را باعث افزايش منزلت تغافل&zwnjكننده مى&zwnjدانند، و با بيان مضرّات عدم به كارگيرى اين شيوه، مخاطب را به اين روش هدايت و تحريك مى&zwnjنمايند :

«وعَظِّموا اَقْدارَكم بالتغّافل عن الدَّنِىّ من الْامور... و لاتكُونوا بَحّاثين عمّا غاب عنكم، فيكثر غائبكم... و تكرّموا بالتَّعامى عن الْاِستقصاء»؛28  قدر و منزلت خود را با تغافل نسبت به امور پست بالا ببريد... و زياده از امورى كه پنهان است تجسّس نكنيد كه عيب جويان شما زياد مى&zwnjشوند... و با چشم برهم نهادن از دقت بيش از حد در جزئيات، بزرگوارى خود را ثابت كنيد.

3. انواع تغافل

تغافل هميشه سودمند نيست. از اين&zwnjرو، براى آنكه مقصود ائمّه اطهار : از تغافل به عنوان يك وصف پسنديده روشن گردد، آن را تحت دو عنوان «تغافل مثبت» (ممدوح) و «تغافل منفى» (مذموم) بررسى مى&zwnjنماييم :

الف. تغافل مثبت : مقصود ائمّه اطهار : از تغافل در اخلاق و تربيت، اين قسم مى&zwnjباشد؛ يعنى انسان چيزهايى را بداند كه پنهان كردن آن لازم يا پسنديده است، يا اينكه فرد خود را نسبت به مسئله&zwnjاى كه اظهارش عواقب نامطلوب دارد به ناآگاهى و بى&zwnjاطلاعى بزند، و يا با بزرگوارى از كنار آن بگذرد تا باعث حفظ آبروى ديگران شود.

پنهان ساختن عيوب و لغزش&zwnjهاى ديگران بسيار پسنديده است؛ زيرا هر كس كه عيبى دارد سعى مى&zwnjكند از ديگران پنهان نمايد. بخصوص در امر تربيت اگر از متربّى پرده درى شود، به نحوى كه آبرو و حيثيت اجتماعى&zwnjاش خدشه&zwnjدار گردد، اين خود نوعى تشويق به خطا بوده و باعث گمراهى خواهد شد؛ زيرا وقتى نگرش مثبت نسبت به او نباشد، از انجام كارهاى ناپسند به صورت علنى ابايى نخواهد داشت.29  اين نحوه چشم&zwnjپوشى همان است كه در تعاليم دينى ممدوح مى&zwnjباشد؛ روشى كه ناشى از عقل و مصلحت و هماهنگ اخلاق بوده و تغافل&zwnjكننده با نيت تربيت انجام مى&zwnjدهد. اين نحوه تغافل از صفات حميده بوده و مى&zwnjتوان آن را از مكارم اخلاق به شمار آورد.

ب. تغافل منفى : همان&zwnjگونه كه غفلت در امور زندگى مايه بدبختى است، تغافل نسبت به امور مهم نيز همين&zwnjگونه است؛ يعنى انسان واقعيت را بداند و باور داشته باشد كه زندگى دنيا ناپايدار بوده و اين جهان گذرگاهى است كه بايد از آن عبور كند و هيچ اعتبارى به قدرت و ثروت&zwnjهاى مادى نيست، ولى با اين حال، از كنار اين مسائل با بى&zwnjتفاوتى مى&zwnjگذرد، گويا اصلا هيچ چيزى نمى&zwnjداند.

چنين تغافلى در تربيت منظور نيست، و آثار زيانبارش از غفلت هم بيشتر است؛ زيرا غافل، ناآگاهانه گرفتار حوادث مى&zwnjشود، اما تغافل&zwnjكننده با آگاهى دچار عواقب سوء مى&zwnjگردد.30

گاهى نيز تغافل نسبت به ديگران براى تربيت و از روى حسن&zwnjنيت نيست، بلكه هواى نفس و انديشه&zwnjهاى پليد محرك تغافل&zwnjكننده است. چند نمونه از اين نوع تغافل عبارتند از :

1. تغافل شخص حسود: حسود در كارهاى بد محسود تغافل مى&zwnjكند و قصدش اين است كه مى&zwnjخواهد محسودش هر چه بيشتر به روش نادرست ادامه دهد تا بين مردم مفتضح شود و آبرويش برود.

2. تغافل انسان سودجو: تغافل او از گناه ديگران به مصلحت تغافل&zwnjشونده نيست، بلكه نفع شخصى خود را در آن مى&zwnjداند.

3. تغافل فرد جاه&zwnjطلب: انسان جاه&zwnjطلب از اخلاق ناپسند ديگران تغافل مى&zwnjكند و از زشتى كارهاى آنان سخن نمى&zwnjگويد تا اينكه انتقادش موجب آزردگى افراد از او نشود.31

4. شيوه تغافل در كلام امام چهارم

روش تغافل مربّى از خطاهاى متربّى، در كلمات امام (ع) به دو نوع قابل تقسيم است :

الف. چشم&zwnjپوشى خداوند از گناهان بندگان : خداوند كه مربّى همه بندگان است، با پوشيدن عيوب بندگان و رسوا نكردن آنها سعى در تقربّ آنان به خويش دارد. در قرآن كريم،32  اين روش مورد تأييد قرار گرفته است؛ زيرا وقتى منافقان به قصد طعنه و اذيت، پيامبر (ص) را «اُذُن» مى&zwnjخوانند، خداوند از گوش شنوا و صفت پرده&zwnjپوشى پيامبر كه مى&zwnjخواهد از اين راه منافقان را هدايت فرمايد، با عنوان «اُذُنِ خير و «رسول رحمت» تعبير فرموده است.33  بنابراين، قبول توجيه&zwnjهاى متربّى از سوى مربّى، زيركى مربّى را خدشه&zwnjدار نمى&zwnjكند، بلكه مايه بزرگوارى مربّى است.

امام زين&zwnjالعابدين (ع) در دعاى ابوحمزه خداوند را به عنوان مربّى توصيف فرموده است كه از گناهان او حلم و تغافل نموده، به نحوى كه اصلا گناهى مرتكب نشده است: «والْحمدُلِلّه الّذى يحْلُمُ عَنّى حَتّى كَاَنّى لا ذَنْبَ لى.»34

در اينجا امام (ع) با لسان دعا، روش تربيتى تغافل را به همه مربّيان آموزش مى&zwnjدهند؛ چراكه وقتى خداوند براى اصلاح رفتار بندگان از خطاهايشان تغافل مى&zwnjفرمايد، پس تمامى بندگان در مقام تربيت بايد به اين نحو عمل نمايند.

ب. تغافل انسان&zwnjها نسبت به يكديگر : از نظر امام (ع)، تغافل علاوه بر آنكه در تربيت ضرورى است، يكى از اصول مهم اجتماعى زندگى آرام و خالى از دغدغه و وسيله سامان يافتن امور دنيايى جامعه انسانى است.

از اين&zwnjرو، امام (ع) در وصيت به فرزندشان در اهميت تغافل فرموده است :

«وَاعْلَمْ يا بُنَىَّ انَّ صَلاحَ الّدنيا بِحَذافيرِها فى كَلِمَتَينِ اِصلاحُ شَأنِ الْمَعاشِ مِلْؤُ مِكْيالٍ ثُلُثاهُ فِطْنةٌ و ثُلْثُهُ تَغافُل، لاِنّ الاْنسانَ لا يتَغافَل اِلّا عنْ شىء قَدْ عَرَفَهُ فَفَطِنَ لَهُ»؛35  فرزندم! همانا سامان يافتن همه امور دنيا در دو كلمه خلاصه مى&zwnjشود؛ اصلاح و تأمين معاش زندگى همچون پُرى پيمانه&zwnjاى است كه دوسوم آن به هوشمندى و يك سوم آن به چشم&zwnjپوشى است؛ زيرا انسان تغافل نمى&zwnjكند، مگر از چيزى كه آن را مى&zwnjشناسد و آگاهى دارد.

امام با بيان اهميت تغافل و فوايد آن، درصدد تحريك و تشويق به اين روش هستند و ما را به اين طريق هدايت مى&zwnjكنند.

5. تغافل در سيره امام سجاد (ع)

در سيره امام (ع) نيز ديده مى&zwnjشود كه با روش تغافل مى&zwnjتوان رفتار ناشايست متربّى را ناديده گرفت تا از اين طريق، عزّت او حفظ شده و از ادامه رفتار نادرست او جلوگيرى شود؛ زيرا اگر احساس عزت متربّى زايل شود، او با بى&zwnjباكى تمام خطاهاى بيشترى را مرتكب خواهد شد. ابن شهرآشوب مى&zwnjگويد :

«وَاسَتطالَ رجلٌ عَلى عَلى&zwnjبن الحسين ـ عَليهماالسَّلام ـ فَتَغافَلَ عَنه، فقالَ لَهُ الرَّجُلُ: اِياكَ اَعْنى؟ فقالَ لَهُ عَلىّبن الحسين (ع) وَ عَنكَ اُغْضى»؛36  مردى حضرت را دشنام گفت.

امام(ع) چشم&zwnjپوشى (تغافل) نمود. مرد گفت: با تو هستم! امام پاسخ دادند: از ]سخن [تو چشم&zwnjپوشى مى&zwnjكنم.

به دليل آنكه امام حجت و الگوى عمل براى ماست، به كارگيرى روش تغافل براى همه مربّيان اسوه است تا از اين طريق با حفظ احترام متربّى، او را به تربيت صحيح سوق دهند. انسان&zwnjها دوست ندارند ديگران از خطاى آنان مطلع شوند. انسان، خواهان كرامت و عزّت نفس خويش است، پس نيازمند آن است كه جامعه با نگرشى مثبت با او برخورد كند. آگاهى ديگران از خطاى او نگرش او را خدشه&zwnjدار مى&zwnjكند، و اگر گناه او آشكار شود خطرناك&zwnjترين لحظه در زندگى فرد (متربّى) است؛ چراكه او ديگر از فرو پوشيدن خطاى خويش بيمى ندارد و از بر ملاشدن آن ابايى ندارد.37  در چنين وضعى، مربّى تنها با تغافل  مى&zwnjتواند از انحراف بيشتر متربّى جلوگيرى كرده و او را در مسير تربيت صحيح قرار دهد. بنابراين، تغافل به عنوان شيوه تربيتى در كلمات و سيره امام سجاد (ع) براى هدايت و تربيت افراد مورد استفاده قرار گرفته است.

نتيجه&zwnjگيرى

از مجموع مطالبى كه بيان گرديد، نتايج ذيل به دست مى&zwnjآيد :

1. عفو و تغافل خداوند تعالى نسبت به بندگان، در سيره گفتارى امام سجاد (ع) مشهود است.

2. در سيره تربيتى امام سجاد (ع) از روش&zwnjهاى عفو و تغافل در جهت هدايت متربيان استفاده شده است.

3. امام (ع) با به كارگيرى شيوه&zwnjهاى تربيتى عفو و تغافل، از انحراف متربيان جلوگيرى كرده و آنان را به راه راست هدايت كرده&zwnjاند.

4. در سيره امام (ع) از اين دو روش در جهت آشنايى متربيان و تذكر آنان به اصول اعتقادى و سوق دادن آنها به اعمال نيك استفاده شده است.

5. به كارگيرى اين روش در سيره رفتارى امام (ع) و اشاره به آنها در سيره گفتارى ايشان، الگوى عملى براى مربيان تربيت دينى است.

پى نوشت ها

1 كارشناس ارشد فلسفه، عضو هيئت علمى دانشگاه سمنان. دريافت: 23/11/87 ـ پذيرش: 14/4/88.

2 ـ صحيفه سجاديه، دعاى 47، ص 508.

3 ـ همان، ص 509.

4 ـ همان، دعاى 20، ص 207.

5 ـ همان، دعاى 21، ص 242.

6 ـ محمّدعلى حاجى ده&zwnjآبادى، درآمدى بر نظام تربيتى اسلامى،ص 12.

7 ـ عليرضا اعرافى و محمد داوودى، تربيت دينى، ص 24.

8 ـ عليرضا اعرافى و سيدعلى حسينى&zwnjزاده، تربيت فرزند، ص 10.

9 ـ على&zwnjاكبر دهخدا، لغت&zwnjنامه، ماده روش، ج 8، ص 12378.

10ـ سيدمهدى موسوى كاشمرى، روش&zwnjهاى تربيتى، ج 1، ص 15.

11 ـ فخرالدين طريحى، مجمع&zwnjالبحرين، ج 1، ص 300.

12 ـ باقر غبارى&zwnjبناب، رفتار بخشايشگرانه در نهج&zwnjالبلاغه، كتابچهارم، ص 289.

13 ـ تعابن: 4 / نور: 22 / زخرف: 89 / حجر: 85.

14 ـ محمّدرضا مهدوى&zwnjكنى،نقطه&zwnjهاى&zwnjآغازدراخلاق&zwnjعملى،ص599.

15 ـ محمّدتقى مصباح، اخلاق در قرآن، ج 3، ص 394ـ395.

16 ـ صحيفه سجاديه، دعاى 16، ص 184.

17 ـ همان، دعاى 10، ص 145ـ146.

18 ـ على مشكينى، مصباح المنير، دعاى ابوحمزه ثمالى، ص 342.

19 ـ عمادالدين طبرى، مناقب الطاهرين، ترجمه حسين درگاهى، ج2، ص 623.

20 ـ باقر غبارى&zwnjبناب، رفتار بخشايشگرانه در نهج&zwnjالبلاغه، كتابچهارم، ص 295ـ308.

21 ـ ابراهيم امينى، اسلام و تعليم و تربيت، ج 2، ص 187.

22 ـ محمّدتقى فلسفى، اخلاق از نظر همزيستى و ارزش&zwnjهاىانسانى، ص 403.

23 ـ خسرو باقرى، نگاهى دوباره به تربيت اسلامى، ص 136.

24 ـ محمّد محمّدى رى&zwnjشهرى، ميزان&zwnjالحكمه، ج 9، ص 4374.

25 ـ عبدالواحد تميمى آمدى، غررالحكم و دررالكلم، ج 2، ص717، ش 1486.

26 ـ همان، ج 2، ص 345.

27 ـ محمّد محمّدى رى&zwnjشهرى، ميزان&zwnjالحكمه، ج 9، ص 268.

28 ـ محمّدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 75، ص 64.

29 ـ ناصر مكارم شيرازى، اخلاق در قرآن، ج 2، ص 351.

30 ـ همان، ص 352.

31 ـ محمّدتقى فلسفى، اخلاق از نظر همزيستى و ارزش&zwnjهاىانسانى، ص 406.

32 ـ توبه: 61.

33 ـ خسرو باقرى، نگاهى دوباره به تربيت اسلامى، ص 137.

34 ـ على مشكينى، مصباح المنير، دعاى ابوحمزه ثمالى، ص 334.

35 ـ ميرزا حسين نورى، مستدرك الوسائل، ج 9، ص 38.

36 ـ على&zwnjبن عيسى&zwnjالاربلى،كشف&zwnjالغمه&zwnjفى&zwnjمعرفة&zwnjالائمّه،ج2،ص 312.

37 ـ محمّدعلى حاجى ده&zwnjآبادى، درآمدى بر نظام تربيتى اسلام،ص 163ـ164.

منابع

صحيفه سجاديه، واحد مطالعات و تحقيقات اسلامى، تهران،اسوه، 1373.ـ اربلى، على&zwnjبن عيسى، كشف&zwnjالغمّه فى معرفة&zwnjالائمّه، بيروت،دارالاضواء، بى&zwnjتا.ـ اعرافى، عليرضا و سيدعلى حسينى&zwnjزاده، تربيت فرزند، قم،پژوهشكده حوزه و دانشگاه، 1380.ـ اعرافى، عليرضا و محمد داودى، تربيت دينى، قم، پژوهشكدهحوزه و دانشگاه، 1383.ـ امينى، ابراهيم، اسلام و تعليم وتربيت، تهران، انجمن اوليا ومربيان، 1372.ـ باقرى، خسرو، نگاهى دوباره به تربيت اسلامى، تهران، مدرسه،1376.ـ تميمى آمدى، عبدالواحد، غررالحكم و دررالكلم، بيروت،مؤسسة الاعلمى للمطبوعات، 1407ق.ـ حاجى ده&zwnjآبادى، محمّدعلى، درآمدى بر اسلام، قم، مركز جهانىعلوم اسلامى، 1377.ـ دهخدا، على&zwnjاكبر، لغت&zwnjنامه، تهران، دانشگاه تهران، چ دوم، 1377.ـ طبرى، عمادالدين، مناقب الطاهرين، ترجمه حسين درگاهى،تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1379.ـ طريحى، فخرالدين، مجمع&zwnjالبحرين، بيروت، داراحياءالتراثالعربى، ط. الثانية، 1403ق.ـ غبارى&zwnjبناب، باقر، رفتار بخشايش&zwnjگرانه در نهج&zwnjالبلاغه، تهران،تربيت اسلامى، 1379، كتاب چهارم.ـ فلسفى، محمّدتقى، اخلاق از نظر همزيستى و ارزش&zwnjهاىانسانى، تهران، هيئت نشر معارف اسلامى، چ سوم، 1367.ـ مجلسى، محمّدباقر، بحارالانوار، تهران، مكتب اسلاميه، چ دوم،1364.ـ محمّدى رى&zwnjشهرى، محمّد، ميزان&zwnjالحكمة، قم، دارالحديث،1377.ـ مشكينى، على، مصباح المنير، قم، الهادى، 1364.ـ مصباح، محمّدتقى، اخلاق در قرآن، قم، مؤسسه آموزشى وپژوهشى امام خمينى، 1379.ـ مكارم&zwnjشيرازى، ناصر، اخلاق در قرآن، قم، مدرسه امام على (ع)،1378.ـ موسوى كاشمرى، سيدمهدى، روش&zwnjهاى تربيت، قم، دفترتبليغات اسلامى، 1379.ـ مهدوى&zwnjكنى، محمّدرضا، نقطه&zwnjهاى آغاز در اخلاق عملى، تهران،دفتر نشر فرهنگ اسلامى، چ پنجم، 1374.ـ نورى، ميرزاحسين، مستدرك الوسائل، تهران، حكمت، 1367.

 

منبع: معرفت،شماره 141.


١٠:٠٨ - يکشنبه ١٤ آبان ١٣٩٣    /    شماره : ٤٠١٥٠    /    تعداد نمایش : ٦٠٠


نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 





تمام اخبار برگزیده...
موضوع بندی مقالات
تاریخی
شخصیتی
سیره
تفسیری قرآنی
اعتقادی
درباره صحیفه سجادیه
درباره رساله حقوق
فعالیت های امام
امام از نگاه دیگران
امام از نگاه مستشرقان
اصحاب حضرت
ویژه نامه های سخن تاریخ
ویژه نامه امام رضا (ع)
ویژه نامه امام جواد (ع)
ویژه نامه عید غدیر خم
ویژه نامه ماه محرم
ویژه نامه پیامبراعظم (ص)
ویژه نامه امام صادق (ع)
ویژه نامه امام عسگری (ع)
ویژه نامه روز تاریخ
ویژه نامه فاطمه زهرا(س)
ویژه نامه امام علی (ع)
ویژه نامه امام سجاد (ع)
ویژه نامه امام مهدی (ع)
ویژه نامه امام مجتبی (ع)
پربازدیدترین مطالب